________________
૩ ૨
પ્રબુદ્ધ જીવનઃ જૈન સાહિત્ય કથા વિશ્વ વિશેષાંક
ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૧
કે આ શુક એના માલિકને મારા અલંકારો લૂંટી લેવાનો સંકેત પણ જે પ્રાપ્ત કરેલું હતું એ પણ ગુમાવ્યું. આપી રહ્યો છે. એટલે બચવા માટે એ ઝડપથી નજીકમાં આવેલા આ દૃશ્ય નદીકાંઠે પોતાના જાર-પુરુષની રાહ જોઈ રહેલી સ્ત્રીએ એક તાપસના આશ્રમમાં પ્રવેશ્યો. આ તાપસના આશ્રમમાં જે જોયું. એણે પેલા શિયાળને કહ્યું કે “તેં બંને બાજુથી ગુમાવ્યું છે.” પુષ્પશુક હતો તેણે પારખી લીધું કે અહીં રાજા પધાર્યા લાગે છે. ત્યારે શિયાળે કહ્યું કે, “પતિનો ત્યાગ કરીને પરપુરુષ પ્રત્યે આસક્ત એટલે તરત જ પુષ્પશુક મોટે અવાજે બોલ્યો, “અરે, તાપસજી, થયેલી તારી પણ મારા જેવી જ દશા છે ને! તું પણ બંને બાજુથી ઊઠો, ઊઠો, તમારા અતિથિ રાજા પધાર્યા છે. એમનું આસન ભ્રષ્ટ થઈ છે.’ માંડી યોગ્ય આતિથ્ય કરો.”
શિયાળ આ સ્ત્રીની જીવનકથની જાણતું હતું? હા. રાજા નવાઈ પામી ગયો. એને થયું કે ભીલના નિવાસસ્થાનનો વાત એમ હતી કે એ સ્ત્રી પોતાના પતિ સાથે નીકળી હતી. રસ્તામાં પોપટ અને આ તાપસ-આશ્રમનો પોપટ આમ તો બન્ને સરખા અંધારું થતાં એક નિર્જન સ્થાને પતિ-પત્નીએ મુકામ કર્યો. રાત્રે જ લાગે છે. છતાં એક એના સ્વામીને મને લૂંટી લેવાનો સંકેત એક ચોર ત્યાં આવ્યો. પતિ ઊંઘતો રહ્યો, પણ પેલી સ્ત્રી ચોરના કરતો હતો જ્યારે આ બીજો એના સ્વામીને મારું આતિથ્ય કરવાનો આગમનથી જાગી ગઈ. ચોરે એની મૂંઝવણ રજૂ કરતાં કહ્યું, “હું સંકેત કરી રહ્યો છે. એટલે રાજાએ પુષ્પશુકને પૂછ્યું, ‘તમે બન્ને ચોર છું. રાજ્યના રક્ષકો મારી પાછળ પડ્યા છે. તમે મને આશરો આમ તો સરખા દેખાવ છો, તોપણ તમારાં વાણી-વર્તાવમાં આપી ઉગારી લો.’ આટલો ભેદ કેમ છે?'
- પેલી સ્ત્રી કહે, ‘હું તારા પર આસક્ત થઈ છું. જો તું મારી ઈચ્છા પુષ્પશુકે ઉત્તર આપતાં કહ્યું, ‘રાજનું, એ સંસર્ગનું પરિણામ સંતોષવા કબૂલ થતો હોય તો હું તને જરૂર ઉગારી લઈશ.” ચોરે એ છે. બાકી તો અમે બે ભાઈઓ છીએ.”
સ્ત્રીની વાત કબૂલ રાખી. આમ ગુણ-દોષ સંસર્ગજન્ય પણ હોય છે. ‘સોબત તેવી અસર.” સવારે રક્ષકો ચોરને શોધતા ત્યાં આવી પહોંચ્યા. એટલે પેલી
સ્ત્રીએ ચોરની ઓળખ પોતાના પતિ તરીકે આપી. રક્ષકોને પણ (૪) શિયાળની કથા
થયું કે જે પુરુષની પાસે આવું તેજસ્વી સ્વરૂપવાન સ્ત્રીરત્ન હોય એ [ આ કથાનો આધારસોત છે આ. શ્રી જયકીર્તિવિરચિત પુરષ ચોર કેવી રીતે હોય? એટલે જે ખરેખરો ચોર હતો એને મુક્ત
શીલોપદેશમાલા' પરની આ. શ્રી સોમતિલકસૂરિ-(અપરનામ) રાખ્યો. અને એ સ્ત્રીના ખરા પતિને ચો૨ માનીને રક્ષકો પકડીને લઈ વિદ્યાતિલકસૂરિ રચિત ‘શીલતરંગિણી વૃત્તિ : મૂળ ગ્રંથ પ્રાકૃતમાં, વૃત્તિની
ગયા. આમ સાચા ચોરને બદલે પતિને મૃત્યુદંડ મળ્યો. ભાષા સંસ્કૃત. રચના વર્ષ વિ. સં. ૧૩૯ ૨/૧૩૯૭. નૂપુરમંડિતાની
ચોર અને સ્ત્રી બન્ને ત્યાંથી નીકળ્યાં. રસ્તામાં નદી આવી. એમાં કથા અંતર્ગત આ કથા મળે છે.
ભારે પૂર આવેલું હતું. પેલો ચોર સ્ત્રીને કહે, ‘તારાં સઘળાં વસ્ત્રોપુસ્તક : ‘શ્રી શીલોપદેશમાલા-ભાષાંતર', અનુ. વિદ્યાશાળાના અધિકૃત
તર', અનુ. વિદ્યાશાળાના અધિકૃત અલંકારો સહિત તને પૂરમાંથી સામે કાંઠે લઈ જવા હું શક્તિમાન શાસ્ત્રીજી, પ્રકા. જૈન વિદ્યાશાળા, અમદાવાદ, ઈ. સ. ૧૯00.]
નથી. એટલે પહેલાં હું તારા સમગ્ર વસ્ત્રો-અલંકારોનું પોટલું હું એક નિર્જન પ્રદેશમાં શિયાળ રહેતું હતું. સવાર પડે ને શિયાળ તરીને સામે કાંઠે મૂકી આવું. પછી બીજા ફેરામાં હું તને ખભે બેસાડીને શિકારની શોધમાં નીકળી પડતું. આવી જ એક સવારે એક કૂમળા લઈ જઈશ. પેલી સ્ત્રી ચોરની વાત સાથે સંમત થઈ. એણે બધાં જ પ્રાણીનો શિકાર કરી એના માંસનો એક ટુકડો મોઢામાં મૂકી તે વસ્ત્રો-અલંકારો ચોરને ધરી દીધાં ને નિર્વસ્ત્ર અવસ્થામાં બાણોના નદીને કિનારે પહોંચ્યું. ત્યાં નદીના પ્રવાહમાં જળની સપાટી ઉપર સમૂહમાં દેહને ઢાંકીને એના જારપુરુષની રાહ જોતી છુપાઈને બેઠી પોતાનું મુખ ઊંચું રાખી રહેલા એક માછલાને એણે જોયું. એટલે હવે પેલા ચોરને સામે કાંઠે જઈને વિચાર આવ્યો કે “આ સ્ત્રીએ શિયાળને એ માછલાનું ભક્ષણ કરવાની લાલચ થઈ. તેથી મોંઢામાં મારા ઉપરની આસક્તિને લઈને પોતાના પતિને પણ તરછોડ્યો રાખેલા માંસના ટુકડાને નદીના કિનારા ઉપર રાખીને તે માછલાને અને મરાવી નાખ્યો. આ સ્ત્રીનો ભરોસો શો?' આમ વિચાર કરતો પકડવા માટે દોડ્યું. પણ શિયાળને પોતાના તરફ ધસી આવતું એ સામે કાંઠેથી પેલી સ્ત્રીના બધા વસ્ત્રાલંકારો સાથે ભાગી ગયો. જોઈને માછલું ત્વરિત ગતિથી પાણીમાં પેસી ગયું. શિયાળ એના પેલી સ્ત્રી સામે કાંઠેથી ચોરને નાસી જતો જોઈ રહી. આમ આ નવા શિકારમાં નિષ્ફળ જતાં નિરાશ બનીને પાછું નદીને કાંઠે દુરાચારિણી સ્ત્રી બંને બાજુથી ભ્રષ્ટ થઈ. પતિ પણ ખોયો અને જારને આવ્યું. કાંઠે મૂકેલા પેલા માંસના ટુકડાને શોધવા લાગ્યું. પણ પણ ખોયો. બન્યું હતું એવું કે જ્યારે શિયાળ માછલાને પકડવા દોડ્યું હતું એ માટે પેલા શિયાળે સ્ત્રીને વળતો ટોણો મારતાં કહ્યું કે “તારી સમયગાળામાં એક સમડી આવીને પેલો ટુકડો ઉપાડી ગઈ હતી. દશા મારા જેવી જ છે.” આ શિયાળ તે પેલી સ્ત્રીનો મૃત્યુદંડ પામેલો આમ શિયાળે લાલચમાં ને લાચમાં અનિશ્ચિત તો ગુમાવ્યું જ, પતિ જ હતો. તે મૃત્યુની અંતિમ ક્ષણોમાં ઈશ્વરસ્મરણ દ્વારા ધર્મકૃપાએ
