________________
ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૧
પ્રબુદ્ધ જીવન: જૈન સાહિત્ય કથા વિશ્વ વિશેષાંક
ભણ્યા પણ ગણ્યા નહિ
અષ્ટાપદ નામે એક નગર છે. એમાં કુલશેખર નામે રાજા રાજ્ય કરે છે. એને સુબુદ્ધિ નામે પ્રધાન છે, અને ચંદ્રયશ નામે રાજપુરોહિત છે. એ નગરમાં કમલગુપ્ત નામનો શ્રેષ્ઠી વસે છે.
આ રાજા-પ્રધાન-પુરોહિત અને શ્રેષ્ઠીના ચારેય પુત્રો એક જ પંડિતની પાસે અભ્યાસ કરે છે. રાજપુત્ર સામુદ્રિક શાસ્ત્રની, પ્રધાનપુત્ર વૈદ્યકશાસ્ત્રની, પુરોહિતપુત્ર પ્રમાદાશાસ્ત્રની અને શ્રેષ્ઠીપુત્ર જ્યોતિષ શાસ્ત્રની વિદ્યા ગ્રહણ કરે છે.
સમય જતાં આ ચારૈય પુત્રો ભણીગણીને પોતપોતાની વિદ્યામાં પારંગત બન્યા. રાજા તો પોતાના કુંવરને શાસ્ત્રપારંગત થયેલો જોઈને ખુરા થઈ ગયો, અને પુત્રની પ્રશંસા કરવા લાગ્યો. ત્યારે મંત્રીએ કહ્યું કે “શાસ્ત્રવિદ્યામાં ગમે તેટલી નિપુરાતા મેળવી હોય પણ જ્યાંસુધી લોકાચારનું, લોકવ્યવહારનું જ્ઞાન ન મેળવ્યું હોય ત્યાંસુધી સાચું ભણ્યું ગણાય નહીં. જે સારી રીતે લોકવ્યવહાર જાણે છે તે જ આ જગતમાં જશ પામે છે. માટે હે રાજા, જો આપને મંજૂર હોય તો આપણે એમની પરીક્ષા કરીએ. અને એ માટે આપણા ચારેય પુત્રોને આપણાથી વેગળા કરીને બહાર મોકલીએ. રાજા મંત્રીની વાત સાથે સંમત થયા.
૩૫
એટલે તેઓ ભોજનનો વિચાર કરવા લાગ્યા.
જ્યોતિષ પારંગતે વાહનની રખેવાળી સ્વીકારી પ્રમાણશાસ્ત્રીએ શ્રીની વ્યવસ્થા સ્વીકારી. વૈદ્યકવિદ્યા ભણેલાએ શાકભાજી લાવવાનું સ્વીકાર્યું ને સામુદ્રિકશાસ્ત્ર-પારંગત રસોઈની વ્યવસ્થામાં રોકાર્યા.
એ ગાળામાં કોઈ ચોરલોકો આવીને સાથેના બળદ આદિ
પશુઓને ચોરી ગયા. જેી રખેવાળીની જવાબદારી સ્વીકારી હતી તે જ્યોતિષ-પારંગત બળદની શોધ માટે દોડી જવાને બદલે ટીપણું ખોલીને કુંડળી જોવા બેઠો.
ઘી લેવા ગયેલો પ્રમાણશાસ્ત્રી ઘી લઈને પાછો આવતો હતો ત્યારે રસ્તામાં અને વિચાર આવ્યો કે ઘીના આધારે આ પાત્ર છે કે છે પાત્રને આધારે થી છે ? આ સંશય ટાળવા માટે એણે પાત્રને ઉલટાવ્યું, તરત જ બધું ઘી ઢોળાઈ ગયું.
શાકભાજી લેવા ગયેલા વૈદ્યકશાસ્ત્રીને બધાંજ શાકભાજી વાયુપિત્ત-સળેખમ કરનારા જણાયાં. એટલે માત્ર લીમડાનાં પાન લઈને તે પાછો આવ્યો.
જે મિત્ર રસોઈના કામમાં રોકાયો હતો એ ચૂલા પર ખદબદતી રસોઈનો અવાજ સાંભળી વિચારમાં પડ્યો કે ‘આ અપશબ્દો શાના સંભળાય છે ?' એટલે હાથમાં એક મોટો દાંડો લઈ એકને ચૂલે મૂકેલા વાસણ પર ફટકાર્યો. વાસણ ભાંગીને ટુકડા થઈ ગયું. આમ મૂર્ખામીને લઈને ચારેય જણા ભૂખ્યા રહ્યા,
હવે આ ચારેય મિત્રો બળદ જોડેલા એક વાહનમાં બેસી નગરથી દૂરના સ્થળે જવા નીકળી પડ્યા. રસ્તામાં એક ગધેડો મળ્યો. શાસ્ત્રમાં એવું ભોલા કે માર્ગમાં જે મળે એને બાંધવ ગણાવો જોઈએ. એટલે એમણે આ ગધેડાને બાંધવ બળદ અને ગર્દભટ તો ચોરાઈ ગયાં ગણી પકડી લીધો. એના ગળે વસ્ત્ર બાંધી [આ કથા જૈન સાધુકવિ હરજી મુનિકૃત હતાં. એટલે ચારેય મિત્રો પગપાળા આગળ પોતાની સાથે દોરવા લાગ્યા. પછી આગળ 'વિનોદચોત્રીસી'માં મળે છે. કૃતિ પથદ્ધ વધ્યા. થોડેક દૂર જતાં એક ગામ આવ્યું. ત્યાં જતાં રસ્તામાં એક ઊંચી-મોટી કાયાવાળું ઊંટ છે અને મધ્યકાલીન ગુજરાતી ભાષામાં બજારની વચ્ચે જઈને રોજની જેમ ઊભા રહ્યા. મળ્યું. એટલે આ ચારેય મિત્રો અંદરોઅંદર પ્રશ્ન વિ.સં. ૧૬૪૧ (ઈ. ૧૫૮૫)માં રચાઈ આ અજાણ્યા યુવાનોને આ રીતે ઊભેલા કરવા લાગ્યા કે 'આ કોણ છે?' પછી એમણે છે. આ કથાને મળતી ચાર મૂર્ખાઓની જોઈને એક ગ્રામવાસીએ કુતૂહલથી એમને નિર્ણય કર્યો કે આ જીવ કોઈ ધર્મનું રૂપ લાગે અવાંતર-કથા પં. વીરવિજયજીકૃત વિશે પૂછપરછ કરી. ત્યારે ખબર પડી કે એ છે. કારણકે ધર્મના જેવી જ એની શીવ્ર ગતિ ‘સુરસુંદરીનો રાસ'ના ચોથા ખંડની ચારેય જણા ખૂબ ભૂખ્યા છે, એટલે એના છે. પછી એ મિત્રોએ ઊંટને પણ પોતાની સાથે ૧૪મી ઢાળમાં અપાઈ છે. ભાષા મનમાં દયા જાગવાથી એ ચારેયને પોતાને લીધું. એમણે વિચાર્યું કે શાસ્ત્રમાં પાંચ મધ્યકાલીન ગુજરાતી. રચના વિ. સં. ઘેર લઈ ગયો, અને પેટ ભરીને જમાડ્યા. પ્રકારના બાંધવો કહ્યા છે. સહોદર, ૧૮૫૭ (ઈ. ૧૮૦૧) જમીને સંતુષ્ટ થયેલા આ યુવાનોએ યજમાનને સહાધ્યાયી, મિત્ર, રોગમારક અને માર્ગમાં પુસ્તક ઃ 'હર મુનિકૃત વિનોદચોત્રીસી', કહ્યું કે, 'અમારા ઉપર તમે ઘણો ઉપકાર કર્યો મળેલ સખા. એ રીતે આ બન્ને ગુણવાન સંશો.-સંપા. કાન્તિભાઈ બી. શાહ, મકા. છે. અમને કોઈક રીતે મુક્ત કરો.' બાંધવી આપણને પ્રાપ્ત થયા છે. ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, અમદાવાદ-૯ અને સૌ. કે. પ્રાણગુરુ જૈન ફિલો. એન્ડ લિટરરી રિસર્ચ સેન્ટર, મુંબઈ-૮૬, ઈ. સ. ૨૦૦૫.
આમ કરતાં તેઓ એક ગામ પાસે આવ્યા. વાહનમાંથી ઊતરી ગામની બહાર તેઓ રોકાયા. ચારેયને કકડીને ભૂખ લાગી હતી.
એમની વિનંતી સ્વીકારીને યજમાન ગૃહસ્થે ચારેયને કાંઈક ને કાંઈક કામની સોંપણી કરી. એકને કૂંડીમાં ઘી ભરીને વેચવા મોકલ્યો. સાથે શિખામણ આપી કે રસ્તામાં ચોરનું ધ્યાન
