________________
ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૧
પ્રબુદ્ધ જીવનઃ જૈન સાહિત્ય કથા વિશ્વ વિશેષાંક
કરવું.’
રાજાએ વૃદ્ધની વાત માન્ય રાખી. આ વૃદ્ધનું તો સન્માન કર્યું રાજાએ પૂછ્યું, “એમ શા માટે ?' ત્યારે વૃદ્ધ કહે, “હે રાજા! જ, પણ પોતે વૃદ્ધજનોને રાજસભામાંથી દૂર કરવાનો લાદેલો અમલ આપને ચરણપ્રહાર કરવાની હિંમત કોણ કરે ? જે આપને ખૂબ રદ કર્યો. રાજસભામાં પુનઃ વૃદ્ધજનો પ્રવેશ પામ્યા. પ્રિય હોય એ જ. અને પ્રેમાળ પત્ની વિના આવું કોણ કરે? રાજાને પણ પ્રતીત થયું કે વૃદ્ધજનોનું અનુભવજ્ઞાન અને રતિકલહની વેળાએ કે મોજમસ્તીના સમયમાં પત્ની જ આ ચેષ્ટા કોઠાસૂઝ ગજબનાં હોય છે. તેથી કરીને યુવાનોએ વૃદ્ધજનોની કરે. અને આવી ચેષ્ટા એ તો પતિ પ્રત્યેના પ્રેમની અભિવ્યક્તિ છે.' સંગતિ ટાળવી જોઈએ નહીં.
વૃદ્ધા-કથા.
૧. લોભને થોભ નહીં
એને વરદાન માગવા કહ્યું. સિદ્ધિ કહે, “હે દેવ! તમે મારી સખી તિલકનગરમાં બે ડોશીઓ રહેતી હતી. એકનું નામ બુદ્ધિ, બુદ્ધિને જે આપ્યું તેનાથી બમણું મને આપો.' યક્ષ કહે, ‘ભલે. તું બીજીનું નામ સિદ્ધિ, બંને વચ્ચે ગાઢ સખી પણાં હતાં. પણ બંનેના દરરોજ અહીં આવીને બે દીનાર લઈ જજે.' આમ જતે દિવસે સિદ્ધિ ઘરમાં અપાર ગરીબી. બંનેને મનમાં ગરીબીનું દુઃખ રહ્યા કરે. બુદ્ધિથી પણ બેવડી સમૃદ્ધિ ભોગવવા લાગી.
નગર બહાર ભોલક યક્ષ નામે એક દેવ હતા. તે ગામના બુદ્ધિ ડોશીએ સિદ્ધિનું આ પરિવર્તન જોયું. આમ કેમ બન્યું અધિષ્ઠાયક (રક્ષક તરીકે સ્થાપેલા) દેવ ગણાતા. એમની આરાધના હશે એનો ભેદ એને સમજાઈ ગયો. પછી બુદ્ધિ યક્ષમંદિરે જઈને કરવાથી સઘળી આપત્તિ ટળી જાય છે એવી વાત સાંભળી એક દિવસ વળી પાછી યક્ષની સેવા-પૂજા કરવા લાગી. યક્ષ બુદ્ધિ પર પ્રસન્ન બુદ્ધિ ડોશી એકલી ભોલક યક્ષના સ્થાનકે પહોંચી અને તેમની ભક્તિ થયા એટલે બુદ્ધિએ યક્ષ પાસે સિદ્ધિથીયે બેવડું ધન માગ્યું. કરવા લાગી. પછી તો રોજ ત્યાં જઈને યક્ષની ત્રિકાળપુજા કરે, સિદ્ધિને આ વાતની જાણ થઈ એટલે એણે પણ વળી પાછી યક્ષની સ્તુતિપાઠ કરે અને નૈવેદ્ય ધરાવે.
આરાધના શરૂ કરી. યક્ષ ફરી સિદ્ધિ ઉપર પ્રસન્ન થયા, ને જે જોઈએ બુદ્ધિની આવી ભક્તિથી યક્ષ પ્રસન્ન થયા. અને એને જે જોઈએ તે માગવા કહ્યું. તે માગી લેવા કહ્યું. બુદ્ધિ કહે, “હે દેવ, જો તમે પ્રસન્ન થયા હો તો સિદ્ધિ ડોશીને વિચાર આવ્યો કે “હું જે માગીશ એનાથી બુદ્ધિ મને ધનસંપત્તિનું સુખ આપી મારી ગરીબી દૂર કરો.”
બમણું માગશે. મારી હરીફાઈ તે જરૂર કરશે. એટલે હવે તો એવું યક્ષ કહે, ‘તું દરરોજ આવીને એકેક દીનાર લઈ જજે.” કંઈક માગું કે જેથી બુદ્ધિ ખૂબ જ દુઃખ પામે. મારાથી બમણું માગવા પછી તો આ બુદ્ધિ દરરોજ યક્ષના સ્થાનકે જઈને દીનાર મેળવવા જતાં એ દુઃખી દુઃખી થઈ જાય.” લાગી. એની ગરીબી દૂર થઈ ને તે સુખસમૃદ્ધિ ભોગવવા લાગી. આમ વિચારીને સિદ્ધિએ યક્ષને કહ્યું, “હે દેવ! મારી એક આંખ સુંદર વસ્ત્રો, સ્વાદિષ્ટ ભોજન, રહેવાને મઝાનું
- કાણી કરી નાખો. યક્ષે ‘તથાસ્તુ' કહીને ઘર. કોઈ વાતે મણા જ ન રહી. અગાઉ દળણાં- [વૃદ્ધ સ્ત્રીઓની આ ત્રણકથાઓ જેન સિદ્ધિની એક આંખ કાણી કરી નાખી. ખાંડણાં કરનારી આ બુદ્ધિ ડોશી ઘરમાં કામ સાધુ કવિ શ્રી હરજી યુનિકૃત સિદ્ધિએ પુનઃ યક્ષની આરાધના શરૂ કરી અર્થે ચાકરાણી રાખતી થઈ ગઈ. ‘વિનોદચોત્રીસી' નામની પદ્યવાર્તામાં છે એવી ખબર પડતાં જ બુદ્ધિ ડોશી સત્વરે
બુદ્ધિની આ સમૃદ્ધિ જોઈને સિદ્ધિ ડોશીને મળે છે. મદ્યકાલીન ગુજરાતી ભાષામાં આ યક્ષ પાસે પહોંચી. બુદ્ધિની ભક્તિથી પ્રસન્ન ઈર્ષા થઈ. એક વાર લાગ જોઈએ સિદ્ધિએ કૃતિની રચના વિ. સં. ૧૬૪૧ (ઈ. સ. થઈને યક્ષે એને વરદાન માગવા કહ્યું. બુદ્ધિ બદ્ધિને ઉમળકો આણીને પૂછયું, “અલી બુદ્ધિ! ૧ ૫૮૫)માં થઈ છે. આમાંની ૧લી કથા કહે, “હે દેવ! સિદ્ધિએ જે માગ્યું એનાથી મને કહે તો ખરી કે એવો તો તેં શો કમિયો કર્યો ઉપા. યશોવિજયજીકત ‘જંબુસ્વામી રાસ' બમણું આપો.' કે તું આ વૈભવ પામી શકી?'
ની ૨૫મી ઢાળમાં પણ મળે છે. - યક્ષે તો બુદ્ધિ માગ્યા પ્રમાણે જ કર્યું. બુદ્ધિ દિલની થોડી ભોળી હતી. એણે તો
00, પરિણામ એ આવ્યું કે સિદ્ધિની તો એક
પુસ્તક : ‘હરજી મુનિકૃત ‘વિનોદચોત્રીસી' યક્ષદેવની ભક્તિ-ઉપાસનાની બધી વાત માંડીને ? સંશો.-સંપા. કાન્તિભાઈ બી. શાહ, પ્રકા.
- આંખ ગઈ હતી, પણ બુદ્ધિની બંને આંખો સિદ્ધિને કહી સંભળાવી. બુદ્ધિની સમૃદ્ધિનું આ
* ચાલી ગઈ. અને અતિલોભમાં તે સાવ
ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, અમદાવાદ-૯ રહસ્ય જાણીને સિદ્ધિ પોતાને ઘેર ગઈ. એ પણ
આંધળી બની ગઈ. હવે યક્ષની ભક્તિ કરવા માટે ઉત્સુક બની. અને સો. કે. પ્રાણગુરુ જેન ફિલો. એન્ડ
૨.માગ્યા મેહ વરસે નહીં. સિદ્ધિ ડોશી યક્ષની પૂજા-ભક્તિ કરવા * લિટરરી રિસર્ચ સેન્ટર, મુંબઈ-૮૬, ઈ. સ.
વૈરાટપુર નામે નગર હતું. ત્યાં અરિમર્દન લાગી. યક્ષદેવ સિદ્ધિને પણ પ્રસન્ન થયા, અને | ૨૦૦૫.]
નામે રાજા રાજ્ય કરતો હતો. રાજા અને પ્રજા
