________________
૫૦
પ્રબુદ્ધ જીવનઃ જૈન સાહિત્ય કથા વિશ્વ વિશેષાંક
મંદિરમાં આવ્યા. હું ભરગ્રંથમાં હતો ત્યારે એમણે માર્ચ નાક-કાન છેદી નાંખીને મને ભારે પીડા ઉપજાવી. શેઠ એમને ઘેર ગયા. તે પછી મેં શેઠે છુપાવેલું ધન જમીનમાંથી કાઢીને લઈ લીધું. હવે એ શેઠ મને ચોર કહે છે. તો આપ સાચો ન્યાય તોળજ, મારે આપને એ કહેવું છે કે તેઓ મને મારી વસ્તુ (છેઠેલાં નાક-કાન) પાછા આપે અને હું એમને એમની વસ્તુ સંભાળીને પાછી આપું.
સાધુની આ વાત સાંભળી આખી રાજસભા હસી પડી. રાજાએ
ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૧
પણ એ જ ન્યાય તોળ્યો. એટલે પેલા કંજૂસ વેપારીનું મોં કાળું મેંશ થઈ ગયું. કેમકે સાધુનાં છેદેલાં નાક-કાન તો એ ક્યાં પરત કરી શકે એમ જ હતો! પેલો ઠગ સાધુ હર્ષભેર ચાલતો થયો.
રાજસભામાં બેઠેલા સૌ માંહોમાંહે આ કંજૂસ વેપારીનું ટીખળ કરતાં કહેવા લાગ્યા, ‘આ તો દાંતે દળ્યું ને જીભે ગળ્યું એના જેવો ઘાટ થયો. ઉંદરે ખોદી ખોદીને દર બનાવ્યું ને સાપ એમાં પ્રવેશીને દરને ભોગવવા લાગ્યો. કંજૂસના ધનના આવા હાલ થાય.” **
આપમતિલાપણાનું દુષ્પરિણામ
૧. અરિદમન રાજાની કપા
ત્રંબાવતી નગરીમાં અરિંદમન નામે રાજા હતો. એને પ્રીતિમતી
નામે રાણી હતી. રાજા પોતાની આ રાણી પ્રત્યે અપાર પ્રેમ ધરાવતો હતો. રાજાને ધનપતિ નામે શ્રેષ્ઠી નાનપણનો મિત્ર હતો, આ ધનપતિ શ્રેષ્ઠીને ધનવસુ નામે પુત્ર હતો. આ ધનપતિના ઘરે એક ગરીબ છોકરો રહેતો હતો. એના માબાપ એની બાળવયમાં જ મૃત્યુ પામ્યાં હતાં. આ છોકરો ચોખા ખાંડવાની કામગીરી સંભાળતો. આ કામ કરતાં એ ચોખાના કુકસા ખાતો. એથી બધા અને કોકાસ કહીને બોલાવતા. શ્રેષ્ઠીપુત્ર ધનવસુનો પણ એ સમાન વયને કારણે મિત્ર જેવો બની ગયો હતો.
કરી હતી. એટલે કોકાસ હવે પોતાના અલગ પરમાં રહેવા ગયો. એણે વિચાર્યું કે હવે મારી કળાનો એવો ચમત્કાર બતાવું કે નગરનો રાજા પણ ખુશ થઈ જાય. એણે કાષ્ઠનાં બે કબૂતર બનાવ્યાં. એમાં એવા કળ-સંચ ગોઠવ્યાં જેથી એ કબૂતર આકાશમાં ઊડવા લાગ્યાં. એ કબૂતરો રાજાના મહેલની અગાશીમાં સૂખવેલા ચોખા
પણ એકત્ર કરી લેતાં. એ જ રીતે ખેતરો અને ખળામાંથી પણ
અનાજ હરી લેતાં. ધીમે ધીમે ખેડૂતોની ફરિયાદ રાજાને કાને પહોંચી. રાજાએ મંત્રીને આની તપાસ કરવા હુકમ કર્યો. તપાસ કરતાં જાણવા મળ્યું કે કોકાર્સ બનાવેલાં કાષ્ઠ-કબૂતરો મહેલની અગાશીમાંથી અને ખેતરમાંથી ધાન્ય હરી જાય છે. રાજા તો આ વાત સાંભળી આશ્ચર્ય પામ્યો. લાકડાનાં કબૂતરો આકાશમાં ઊડે એ કેવી કળા ! રાજાએ કીકાસને બોલાવી એની કળાની પ્રશંસા કરી. પછી રાજા એ કોકાસને કહ્યું, ‘તું એવું યંત્ર બનાવ જેમાં હું અને તું આકાશમાં ઊડી શકીએ.' રાજાએ એને પ્રસન્ન થઈ વસ્ત્રાદિની ભેટ ધરી.
એક વખત શ્રેષ્ઠપુત્ર ધનવસુ વેપાર અર્થે યવનદ્વીપ જવા નીકો ત્યારે એકો કાંકાસને પણ સાથે લીધો. કેટલાક દિવસ પછી એમના માલ ભરેલાં વહાણ યવનદ્વીપના બારામાં પહોંચ્યાં. ધનવસુ ત્યાં વેપાર અર્થે કેટલાક દિવસ રોકાયો. તે ગાળામાં કોકાસ આ નગરના એક રક્ષકારના પરિચયમાં આવ્યો. આ રક્ષકાર ઘણી કથાઓનો જાણકાર હતો. કોકાસ એની પાસે કાષ્ઠકામની કળા શીખવા લાગ્યો અને પોતે એમાં પારંગત બની ગયો. એમાં આ કલામર્મને રજૂ કરતી બંને કથાઓ એક અજબની કળા એ શીખ્યો. લાકડાના ૫. વીર વિજયકૃત 'ધમ્પિલકુમાર હાથી, ઘોડા, માછલી એમ જુદા જુદા રાસના ખંડ-૪ની ઢાળ ૬-૭માં મળે છે. આકારનું નાનું વિમાન બનાવી એમાં એવી રાસની ભાષા મધ્યકાલીન ગુજરાતી છે કળ ગોઠવે કે જેથી એ કાષ્ઠ-સાધન આકાશમાં અને રચના વર્ષ વિ. સં. ૧૮૯૬ (ઈ. સ. વિહરવા લાગે. ૧ = ૪૦૪ છે.
હતાં.
કૌકાસે થોડા દિવસમાં બે જણા બેસી શકે એવું કાવિમાન તૈયાર કર્યું, વિમાન નાવ આકારનું હતું અને એમા કળ-સંચ ગોઠવ્યાં તૈયાર થયેલું વિમાન એણે રાજાને બતાવ્યું. પછી રાજા અને કોકાસ એમાં ગોઠવાયા અને બન્ને વિદ્યાધરની માફક ગગનમાં વિહરવા લાગ્યા. લટાર મારીને બન્ને પાછા રાજમહેલે આવી ગયા. આ રીતે રોજ બન્ને આકાશની સોલ કરીને આનંદ માણવા
લાગ્યા.
થોડાક દિવસ પછી એકવાર રાણી
ધનવસુ જ્યારે માલનું ખરીદ-વેચાણ કરી, અઢળક ધન કમાઈ વતનમાં પાછા ફરવાને તૈયાર થયો ત્યારે કોકાસ પણ એના કલાવ તકલ્પા, સહસપા, સ, ર કીનિમતી રાજાને કહે, “હે સ્વામી, તમે રોજ ગુરુની આજ્ઞા લઈ મિત્રની સાથે પાછો આવવા નીકળ્યો. બન્ને હેમખેમ ત્રંબાવતી નગરી પરત
આવી ગયા. કોકાસે પણ આ ગાળામાં એની
કલાકારીગરીથી થોડુંઘણું ધન ઉપાર્જિત કર્યું હતું. ધનવસુએ પણ એને કેટલીક ધનસહાય
પુસ્તક : ‘ધર્મિલકુમાર રાસ' (ગદ્યાનુવાદ સહિત), સંપા. સાધ્વીજીશ્રી
વિરાગરસાર્ટી
નવાં નવાં સ્થાનોએ આકાશમાં ઊડીને કરવા
અને
સા. શ્રી
ધૈર્યસાશ્રીજી, મકા. શ્રી દેવ-કમલ જાઓ છો, તો અમે શો અપરાધ કર્યો છે?'
રાણીનાં આ વચનો સાંભળીને રાજાને પા
સ્વાધ્યાય મંદિર, પાલડી, અમદાવાદ-૭.
ઈ. સ. ૨૦૦૯.]
થયું કે મારે રાણીને પણ આકાશગમનનો આનંદ કરાવવા જઈએ.
