________________
३०
પ્રબુદ્ધ જીવનઃ જૈન સાહિત્ય કથા વિશ્વ વિશેષાંક
ખાય ન હતો. નિખાલસ રીતે હું મિત્રના લીધેલા બળદ કામ પત્યે પરત આપવા ગયો, તેમને વાડામાં બેસાડ્યા ને માલિક એમને સરખી રીતે બાંધે એ પહેલાં ચોરાઈ ગયા. પરોપકાર ભાવે
ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૧
પછી મંત્રીએ ઘોડેસવારને બોલાવ્યો. પછી એને કહે, ‘તેં જેમ તારી જીભથી કહ્યું હતું એમ એણે કર્યું એમાં એનો શું વાંક? જે જીભ મારવાનું બોલી હતી એ જીભનો છેદ કરી એને આપ, એ તને તારો થોડો આપશે.' પેલો ઘોડેસવાર પણ અનુત્તર રહ્યો.
પછી મંત્રીએ નટીને બોલાવ્યા. મંત્રી કહે, 'આ ગરીબ માણસ તમને આપી શકે તેવું એની પાસે કાંઈ જ નથી. હવે હું કહું તેમ તમે કરો. આ ખેડૂતને તમારા મુખિયાની જેમ જ ઝાડ નીચે સુવાડો. અને એની ઉપર તમારામાંથી કોઈ ગળાફાંસો ખાવ. એના ઉપર જો તમે પડશો તો સાટે સાટું વળી જશે.'
ઘોડેસવારનો ઘોડો રોકવા ગયો ને લાકડાના ફટકાથી અકસ્માતે તે મરી ગયો. વળી, હું પોતે આત્મહત્યા કરવા ગયો ને વસ્ત્ર ફાટી જવાથી પટકાવાને કારણે નટવાઓનો મુખિયા મૃત્યુ પામ્યો. હું શું કરું? મારું નસીબ જ વાંકું. રૂડું કરવા ગયો ને ભૂંડું થયું.' ખેડૂતની આ ખુલાસો સાંભળીને રાજ્યમંત્રી સઘળી વાત પામી ગયો. એને ખાતરી થઈ કે જે ઘટનાઓ બની એ પાછળ ખેડૂતના દિલમાં કર્યાં જ કપટભાવ નહોતો. એટલે રાજ્યમંત્રીના દિલમાં ખેડૂત પ્રત્યે ઊલટાનો દયાનો ભાવ પેદા થયું.
મંત્રીએ સૌ પહેલા બળદના માલિકને બોલાવ્યો. પછી એને કહે, 'જો, આ ખેડૂત તારે ઘેર તારા બળદ લઈને આવ્યો. વાડામાં મૂક્યા. હવે તને પૂછ્યું કે તારી દૃષ્ટિએ એ લવાયેલા બળદ જોયા કે નહિ ?' માલિક કહે, ‘હા.' મંત્રી ન્યાય તોળતાં કહે, ‘તો પછી તારી આંખો આ ખેડૂતને આપ, અને એ તને તારા બળદ આપશે.' પેલો મિત્ર શું બોલે? એ મૌન રહ્યો.
કેટલીક
(૧) મોરનાં ઈંડાની કથા
ચંપાનગરીમાં જિનદત્ત અને સાગરદત્ત નામના બે શ્રેષ્ઠીઓ રહેતા હતા. તે બન્નેને એક એક પુત્ર હતો. આ બન્ને સમવયસ્ક હતા. બે વચ્ચે ગાઢ મૈત્રી. સાથે જ સમય પસાર કરે. બધાં કામ સાથે જ કરે, સાથે જ રહે. લગ્ન પણ સાથે જ કર્યાં.
એક દિવસ તે બન્ને મિર્ઝા ચંપાનગરીના સુભૂમિભાગ નામનો ઉદ્યાનની શોભા નીરખવા રથમાં આરૂઢ થઈને નીકળ્યા. ત્યાં પહોંચીને બંનેએ જલક્રીડા કરી. પછી ઉદ્યાનના વિવિધ વૃક્ષાચ્છાદિત ખંડોમાં અને લતામંડપોમાં વિહરવા લાગ્યા. એ ઉદ્યાનના એક ભાગમાં વનમપૂરી આશ્રય કરીને રહેતી હતી. તે આ બન્ને યુવાનોને નજીક આવતા જોઈને ગભરાઈ ગઈ અને મોટેથી અવાજ કરી મન મા અને બી જ જાય તેવું હશે તો ખરું ને ? એ ઊછરતું કરો ? એ
લાગી. પછી ભયભીત થયેલી તે વૃક્ષની એક ડાળ ઉપર બેસી ગઈ.
બંને મિત્રોને થયું કે આ વનમયુરી એકદમ
મોટેથી અવાજ કરી રહી છે, તો એનું કોઈ ખાસ કારણ હોવું જોઈએ. તેમણે ઝીણવટથી આસપાસ જોયું તો આ મયૂરીએ મૂકેલાં બે
આ સાંભળી નટોને થયું કે આપણી કોઈની પાઘડી પેલા ખેડૂત જેવી જીર્ણ નથી. સારું વાળવા જતાં ગળાહાંસાથી મરવાનું તો આપણે જ આવે, એટલે તેઓ પણ મોન બની ગયા.
છેવટે સૌ પોતપોતાને સ્થાને વિદાય થયા.
પેલા ખેડૂતના નસીબમાં જ્યાં સુધી પાછલાં કર્મો ભોગવવાનાં હતાં ત્યાં સુધી એને માથે આફતો ખડકાયે જ ગઈ. પણ જ્યારે પુર્યોદય થર્યા ત્યારે રાજ્યમંત્રીના બુદ્ધિચાતુર્યને નિમિત્તે એ આર્તામાંથી એનો છુટકારો થયો.
પ્રાણીકથાઓ
ઈંડાં એમની નજરે પડ્યાં. બંને મિત્રોએ પરસ્પર મંત્રણા કરીને નક્કી કર્યું કે આ ઈંડાંને પોતાના નિવાસસ્થાને લઈ જવાં ને મરઘીનાં ઈંડાં ભેગાં મૂકી દેવાં. મરથી એનાં ઈંડાંની સાથે સાથે આ બે ઈંડાંનું પણ એની પાંખોની હવાથી રક્ષણ કરશે. જતે દિવસે આપણને આ બે ઇંડાંમાંથી બે સુંદર મયૂરનાં બચ્ચાં પ્રાપ્ત થશે.
આમ નક્કી કરીને તે બંને મિત્રો ઈંડાં પોતાની સાથે ઘેર લઈ ગયા અને નોકરવર્ગને સૂચના આપી તે ઈંડાંને મરઘીનાં ઈંડાં સાથે . મોરના ઈંડાંની કથા અને ર. મુકાવી દીધાં. કાચબાની કથા-આ બે કથાનો આભારમાંત છે. છ અંગ-ગમ *ાધાં. * પંચની ભાષા પ્રકૃત પહેલી કથા ગ્રુપના ત્રીજા અંડક કૂર્મ
હવે એક દિવસ મેં મિર્ઝામાંથી જે સાગરદત્તનો પુત્ર હતો તે મયૂરીનાં ઈંડાં પાસે ગર્યો. એક ઈંડું હાથમાં લઈને એને વિશે જાતજાતની શંકા કરવા લાગ્યો. આ ઈંડામાં
અધ્યયન'માં મળે છે.
પુસ્તક : શ્રી સાતાધર્મકથાંગ સૂત્ર અનુ મ. સાધ્વીજી શ્રી વનિતાબાઈ, સંપા. પં.
બચ્ચું પ્રાપ્ત તો થશે ને ? એ ક્યારે પેદા થશે ? એ મયુરબાળ સાથે ક્રીડા કરવા મળશે કે નહીં? આમ જાતજાતની શંકા કરતો એ મિત્ર ઈંડાને
૪ ડરી જઈને વૃક્ષ ઉપર ચડી ગઈ છે ન ભજ ભારત, મકા. પ્રેમ-દિના માયમાં ઉપર નીચે ઊલટસુલટ કરીને ફેરવવા
૫. સમિતિ, મુંબઈ, વિ. સં. ૨૦૩૭ (ઈ. સ. ૧૯૮
લાગ્યો, કાન પાસે લઈ જઈને ખખડાવવા
લાગ્યો, હાથથી દબાવવા લાગ્યો. પરિણામે એ ઈંડું પોચું પડી ગયું. તત્કાળ તો એને આની
