________________
૪૨
પ્રબુદ્ધ જીવનઃ જૈન સાહિત્ય કથા વિશ્વ વિશેષાંક સૌજન્ય, સ્વપ્નદર્શન અને સંપ્રાપ્તિ
અવંતી દેશમાં ઉજ્જયિની નગરીમાં દેવદત્તા નામની ગણિકા રહેતી હતી. આ નગરીમાં મૂલદેવ નામનો એક યુવાન આમ તો રાજકુળમાં જન્મેલો, સાધનસંપન્ન હતો પણ દ્યૂત આદિ ઉન્માર્ગે ચડી ગયો હતો. તે યુવાન દેવદત્તા ગણિકાને ત્યાં પણ જતો અને વિષયસુખ ભોગવી એના દિવસો આનંદમાં પસાર કરતો.
અચલ નામના એક બીજા યુવાને કોઈક વસંત-મહોત્સવમાં દેવદત્તા ગણિકાને જોઈ અને એના પ્રત્યે તીવ્ર અનુરાગવાળો બન્યો. જાતભાતની ભેટસોગાદો મોકલી છેવટે દેવદત્તાને અને એની માતાને વશ કરી. અચલ પણ હવે દેવદત્તા પાસે ભોગવિલાસ અર્થે આવવા માંડ્યો. જોકે દેવદત્તા ગણિકા હૃદયથી તો મૂલદેવ પ્રત્યે જ પ્રીતિ ધરાવતી હતી. પણ મૂલદેવ હવે પૈસેટકે ખુવાર થયો હોઈ દેવદત્તાની માતા મૂલદેવને પ્રવેશ કરાવતી ન હતી. અને એમ કરવામાં દેવદત્તાને મૂલદેવની નિર્ધનતાનું કારણ આપતી હતી.
એક વાર દેવદત્તાએ માતાને કહ્યું કે ‘હું ધનની લોભી નથી. મૂલદેવ ભલે ધનથી ખુવાર હશે પણ એ વિવેકી અને ગુણસંપન્ન છે.’ પણ માતા તો અચલનો જ પક્ષ લેતી રહી. ત્યારે દેવદત્તા બોલી, ‘આપણે બન્નેની પરીક્ષા કરીએ.'
ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૧
મોકલાવી છે.’ માતાને થયું કે દેવદત્તા અચલના ધન કરતાં મૂલદેવના ગુણને જ વિશેષ જોનારી છે.'
પછી ધનની લાલચુ માતાએ મૂલદેવનો કાંટો શી રીતે દૂર કરી શકાય એવી યુક્તિ વિચારવા માંડી. એણે અચલને શીખવાડી રાખ્યું કે ‘હું બહારગામ જાઉં છું' એમ દેવદત્તાને જૂઠો સંદેશો મોકલવો. અચલ એ કપટને અનુસર્યો. અચલની ગેરહાજરીમાં દેવદત્તાએ મૂલદેવને આમંત્ર્યો. મૂલદેવના આવ્યા પછી થોડી જ વારમાં અચલ પણ ત્યાં આવી ચડ્યો. દેવદત્તા દ્વારા પલંગ પર નીચે સંતાડાયેલા મૂલદેવને અચલે માથાના વાળ પકડી ઊભો કર્યો. લજ્જિત થયેલો મૂલદેવ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
પોતાના જ દુશ્ચારિત્ર્યનું પરિણામ પોતે ભોગવી રહ્યો છે એવો કલંકિત ભાવ અનુભવતો મૂલદેવ ઉજ્જયિની નગરી ત્યજીને બેન્નાતટ નગરી તરફ જવા માટે નીકળી પડ્યો. સાથે રસ્તામાં ખાવા કાંઈ ભાતું પણ લીધું નહોતું. ચાલતો ચાલતો વનપ્રદેશ આગળ પહોંચ્યો ત્યાં એક પ્રવાસીનો એને ભેટો થયો જે એ જ માર્ગે આગળ જવાનો હતો. વળી એની પાસે ભાતું પણ હતું. મૂલદેવને થયું આ પ્રવાસીના સંગાથમાં આ વન પાર કરી શકાશે અને એની પાસેના ભાતાથી આહાર પણ કરી શકાશે.
આમ બંને જણા વાતો કરતા ચાલતા હતા. રસ્તે એક જળાશય
પછી દેવદત્તાએ દાસી સાથે અચલને સંદેશો મોકલાવ્યો કે ‘તારી વલ્લભાને શેરડી ખાવાનો મનોરથ થયો છે.' આ સંદેશો મળતાં સાધનસંપન્ન અચલે હર્ષવિભોર બની શેરડી ભરેલાં એકાધિક ગાડાં મોકલી આપ્યાં.
[આ કથાનો આધારસ્રોત છે આ. હરિભદ્રસૂરિ-વિરચિત ગ્રંથ, ‘ઉપદેશપદ’
માતા દેવદત્તાને કહે, ‘જો, અચલ કેટલો
આવ્યું ત્યાં વિશ્રામ માટે બંને થોભ્યા. પેલા પ્રવાસીએ એનું ભાતું બહાર કાઢ્યું અને એકલાએ જ એનો આહાર કર્યો. મૂલદેવ સામે જ બેઠો હતો. પણ એને ભાતું ખાવા માટે
બધો ઉદાર છે. તારી એક સામાન્ય માગણી
પરની આ. મુનિચંદ્રસૂરિની ‘સુખ સંબોધની
ઉપ૨ એણે કેટલું ધન ખર્ચી નાંખ્યું!' ત્યારે વૃત્તિ.' મૂળ ગ્રંથની ભાષા પ્રાકૃત. વૃત્તિના એક શબ્દ માત્રનો પણ ઉપચાર કર્યો નહીં.
નાખુશી પ્રગટ કરતાં દેવદત્તા બોલી, ‘શું હું હાથણી છું? પાંદડાં સમેત છોલ્યા-સમાર્યા વિના સાંઠાઓ એણે મોકલાવી આપ્યા, જાણે કોઈ પશુને આહા૨ ક૨વાનો ન હોય!'
ભાષા સંસ્કૃત. પણ વૃત્તિકારે એમાં જે કથાઓ આપી છે તે બહુધા પ્રાકૃતમાં છે. વૃત્તિની રચના વિ. સં. ૧૧૭૪. આચાર્યશ્રી પ્રદ્યુમ્નસૂરિ-રચિત ‘પાઠશાળા
ગુણસંપન્ન મૂલદેવે વિચાર્યું કે ભલે, આજે તો તે મને આમંત્રવાનું ભૂલી ગયો હશે પણ કાલે તો એ મને જરૂરથી આહાર માટે બોલાવશે.' પણ બીજે અને ત્રીજે દિવસે પણ, ગ્રંથ-૧ માં પણ આ કથા “હે માનવ, બન વનપ્રદેશ પૂરો થયો ત્યાં સુધીમાં એક પણ હંસ' એ શીર્ષક હેઠળ અપાઈ છે. (ઈ.
તું
૨૦૦૫).
પછી દેવદત્તાએ દાસી દ્વારા મૂલદેવને એવો જ સંદેશો મોકલાવ્યો. એટલે મૂલદેવે જરૂર પૂરતી જ શેરડી ખરીદી. છરીથી એને છોલીને સારી રીતે સમારી, રસસભર ટુકડાઓ ઉપર તજ, એલચી, ચારોળી વિગેરે સુગંધી વસ્તુઓ ભભરાવી, કોડિયામાં ગોઠવીને એ શેરડી દાસી સાથે મોકલાવી. દેવદત્તાએ માતાને કહ્યું, મૂલદેવનું સૌજન્ય અને વિનય તું જો. વગર મહેનતે ખાઈ શકાય એ રીતે એણે શેરડી
વખત પેલા પ્રવાસીએ જમવા માટેનો શિષ્ટાચાર કર્યો નહીં. તોપણ મૂલદેવે તો એની સૌજન્યશીલતાને કારણે એમ જ વિચાર્યું કે આનો મને સથવારો મળ્યો તેથી એ મારો ઉપકારી જ છે.’
પુસ્તક : ‘ઉપદેશપદનો ગૂર્જર અનુવાદ’, સંપા.-અનુ. આ. હેમસાગરસૂરિ, સહસંપા. પં. લાલચંદ્ર ભગવાન ગાંધી, પ્રકા. આનન્દ-હેમ-ગ્રંથમાલા વતી ચંદ્રકાંત સાકરચંદ ઝવેરી, મુંબઈ-૨. વિ. છૂટા પડ્યા. મધ્યાહ્નનો સમય હતો. મૂલદેવે સ. ૨૦૨૮ (ઈ. સ. ૧૯૭૨.)
પછી વસ્તીવાળા પ્રદેશમાં આવી જતાં બન્ને
મનથી સહેજ પણ કલેશ પામ્યા વિના હાથમાં
