________________
તત્ત્વ ગણવામાં આવે છે, તો માયને ક્યાં મૂકશો?
सिद्धानां कपिलो मुनिः । ઉત્તર છે-માયા અનિર્વચનીય છે.
| ગીતા; 90-૨૬ હવે પ્રશ્ન છે-અનિવાર્ચનીય એટલે શું?
“(હે અર્જુન!) સિદ્ધોમાં હું કપિલ મુનિ છું.’ ઉત્તર છે-માયા સત્ નથી, માયા અસત્ નથી, માયા સત્ર આમ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કપિલમુનિને પોતાની વિભૂતિ અને અસ પણ નથી, માયા સત્ અસથી વિલક્ષણ પણ નથી. ગણાવે છે અને સિદ્ધોમાં સર્વશ્રેષ્ઠ ગણાવે છે. આવા સિદ્ધોમાં તો માયા કેવી છે ! કોઈ શબ્દ દ્વારા કહી શકાય તેમ નથી, તેથી પ્રધાન કપિલમુનિ પ્રણિત સાંખ્યદર્શનને ખામીયુક્ત અને તેથી માયાને અનિવાર્ચનીય ગણવામાં આવેલ છે.
ખંડનપાત્ર કેવી રીતે ગણી શકાય? જુઓ અહીં કોઈને કોઈ રૂપે અનેકાન્તવાદનું તત્ત્વ છે જ! પૂર્વ પક્ષની આ દલીલના ઉત્તરમાં ભગવાન શંકરાચાર્ય ૨. વૈષ્ણવદર્શનોમાં પરમાત્માનું સ્વરૂપ
લખે છેવૈષ્ણવદર્શનોમાં પરમાત્માના સ્વરૂપ વિશે આમ સિદ્ધત્વમપિ સાપેai | કહેવાય છે
સિદ્ધત્વ પણ સાપેક્ષ છે.” પરમાત્મા સગુણ છે, નિર્ગુણ પણ છે.
આનો અર્થ એમ કે સિદ્ધોનું સિદ્ધત્વ પણ સાપેક્ષ છે. અહીં પરમાત્મા આકાર છે, નિરાકાર પણ છે.
કોઈ નિરપેક્ષ સિદ્ધ નથી કે કોઈ સિદ્ધનું વિધાન નિરપેક્ષ કે પૂર્ણ પરમાત્મા કર્તા છે, અકર્તા પણ છે.
સત્ય છે, એમ ન કહી શકાય. સગુણ અને નિર્ગુણ, સાકાર અને નિરાકાર, કર્તા અને અહીં સાપેક્ષતાનું કથન આ વાતને અનેકાન્તવાદ તરફ લઈ અકર્તા- આ પરસ્પર વિરોધી તત્ત્વો છે, તો આ તત્ત્વો પરમાત્મામાં જાય છે. એક સાથે કેવી રીતે સંભવે?
૫. આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનનો સાપેક્ષવાદ વૈષણવદર્શનો આ ઉત્તર આ પ્રમાણે આપે છે
અરે ! જુઓ ! જુઓ ! આ અનેકાન્તવાદ તત્ત્વજ્ઞાનના સીમાડા પરમાત્મા અનંત છે અને જે અનંત હોય તે પરસ્પર વિરોધી ભેદીને હવે વિજ્ઞાન સુધી પહોંચી ગયો છે. માત્ર તત્ત્વજ્ઞાનની ગુણોનું આશ્રયસ્થાન હોય છે. તેથી પરમાત્મામાં આ સર્વ પરસ્પર દૃષ્ટિએ જ આ જગતનું જ્ઞાન સાપેક્ષ (સ્યાદ્વાદ) છે, તેમ નથી. વિરોધી લાગતાં ધર્મો સંભવી શકે છે.
હવે વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિથી પણ આ જગતને, આ જગતના સ્વરૂપને, જુઓ ! આ વૈષ્ણવદર્શનોમાં આવેલો અને કાન્તવાદ જ છે. આ જગત વિષયક આપણાં દર્શનને સાપેક્ષ સિદ્ધ કરવા સુધી ૩. ઉપનિષદમાં અનેકાન્તવાદ
આપણે પહોંચી ગયા છીએ. આનો અર્થ એમ થયો કે तदेजति तन्नेजति तद् दूरे तद्वन्तिके ।
અનેકાન્તવાદનો વિજ્ઞાનમાં પ્રવેશ થયો છે. तदन्तरस्य सर्वस्य तद् सर्वस्यास्य बाह्यतः।।
આ સૃષ્ટિ વિશેના વિજ્ઞાનના દર્શનને, આ સૃષ્ટિના સ્વરૂપને, ईशावास्योपनिषद्-५
ગતિને, સૃષ્ટિના સંચાલનને પ્રક્રિયાને-આમ સર્વત્ર સાપેક્ષવાદ ‘તે ચાલે છે, તે ચાલતો નથી. તે દૂર છે અને તે અત્યંત સિદ્ધ કરીને વિશ્વના મહાન વૈજ્ઞાનિક આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન નજીક ૫ઊણ છે. તે સમસ્ત જગતની અંદર પણ છે અને તે સમસ્ત અને કાન્તવાદનો વિજ્ઞાન ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરાવે છે. ભલે, તેમણે જગતની બહાર પણ છે જ.”
જૈનદર્શનનો અભ્યાસ ન કર્યો હોય કે ભલે તેઓએ અનેકાન્તવાદ” ઉપનિષદના આ મંત્રમાં પરમાત્માના સ્વરૂપનું કથન થયું શબ્દ સાંભળ્યો પણ ન હોય! છે. અહીં પણ પરમાત્મા માટે પરસ્પર વિરોધી જણાય તેવા ગુણોનું ૬. ભગવાન બુદ્ધનું મોત કથન થયું જ છે. તે ચાલે છે અને ચાલતો નથી, તે દૂર પણ છે જીવન અને અસ્તિત્વનું સ્વરૂપ એવું અને એટલું અગાધ અને અને અત્યંત નજીક પણ છે જ. તે જગતની અંદર પણ છે અને રહસ્યપૂર્ણ છે કે તેના વિશે કોઈ નિશ્ચયાત્મક વિધાન કરવું બહુ બહાર પણ છે જ!
મુશ્કેલ છે. આ સત્યને સમજીને ભગવાન બુદ્ધ આત્મા, પરમાત્મા, અનેકાન્તવાદને સ્વવિરોધી સિદ્ધાંત કહેનારા દાર્શનિકો ! અસિત્વનું સ્વરૂપ આદિ રહસ્યપૂર્ણ વિગતો વિશે મૌન જ રહ્યા છે. સાંભળો! અહીં ઉપનિષદના ઋષિ શું કહે છે? અહીં એક સ્વરૂપે બૌદ્ધ ધર્મમાં આત્મા-પરમાત્માનો વિચાર થયો નથી. અનેકાન્તવાદ છે જ!
બૌદ્ધ દર્શનમાં આત્મા-પરમાત્માનો સ્વીકાર નથી. વસ્તુતઃ ૪. સિદ્ધત્વમપિ સાપેક્ષ
ભગવાન બુદ્ધ આત્મા-પરમાત્માનો ઈન્કાર નથી કર્યો. તેઓ માત્ર ભગવાન શંકરાચાર્ય કૃત બ્રહ્મસૂત્ર ભાષ્યમાં એક સુંદર પ્રસંગ તે વિશે મૌન જ રહ્યાં છે. તેમના મૌનનો પછીથી ઈન્કારવાચક આવે છે. અદ્વૈતવાદની પ્રતિષ્ઠા સિદ્ધ કરવા માટે ભગવાન અર્થ કરી લેવામાં આવ્યો છે. ભગવાન બુદ્ધ કોઈ ગામ, નગર કે શંકરાચાર્ય સાંખ્યદર્શનના હૈતવાદનું ખંડન કરે છે. તે વખતે સમાજમાં જતા ત્યારે પહેલાં બૌદ્ધ ભિક્ષુઓ ઢોલ વગાડીને પૂર્વપક્ષ
આમ ભગવાન બુદ્ધને અમુક પ્રશ્નો ન પૂછવાની સૌને સૂચના આપતા. કહે છે
આ પ્રશ્નોની યાદીમાં આત્મા-પરમાત્મા વિષયક પ્રશ્નોનો પણ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં ભગવાન કપિલને સમાવેશ થતો. એટલું જ નહિ, પરંતુ નિર્વાણ કે જે બૌદ્ધ ધર્મનું સિદ્ધોમાં પણ સર્વ શ્રેષ્ઠ કહે છે
પરમ પ્રાપ્તવ્ય છે, તેના સ્વરૂપ વિશે પણ બુદ્ધ અને બોદ્ધ ધર્મ ૨૩૭
અનેકાન્તવાદ સિદ્ધાંત ઔર વ્યવહાર
