________________
પ્રકારના હોય. પ્રતિફળ પાડોશીના રૂપમાં, પત્ની પુત્રના રૂપમાં, વ્યક્તિને ખતમ કરવા સુધીનો જો ભાવ જાગે તો તેમાંથી રૌદ્રધ્યાન ખાવાની વાનગીના રૂપમાં, કપડાનાં રહેઠાણના રૂપમાં આવી કોઈપણ પણ થઈ શકે છે. જેમ પ્રતિકૂળ વ્યક્તિ, વસ્તુ કે સંયોગ નથી ગમતા પ્રકારની પ્રતિકૂળતા મળતા જ તેના પ્રત્યેનો અણગમો અરુચિ, તેને તેથી તે સમયના વિચારો વગેરે આર્તધ્યાનનું કારણ છે તેમ અનુકૂળ દૂર કરવાની વૃત્તિ કે એનાંથી દૂર થવાની વૃત્તિ આ બધામાંથી વ્યક્તિ, વસ્તુ કે સંયોગ ગમે છે તો તે સમયના વિચારો વગેરે પણ આર્તધ્યાનનું સર્જન થાય છે.
આર્તધ્યાનનું જ કારણ છે. પ્રતિકુળ કે અનુકૂળ વ્યક્તિ, વસ્તુ કે પ્રિયવસ્તુની અભિલાષા અને અપ્રિય નો વિયોગ ચિંતવવો એ સંયોગ આર્તધ્યાનનું કારણ નથી પણ એના પ્રત્યેનો ગમો, અણગમો, આર્તધ્યાનનો પહેલો ને બીજો પાયો થોડાક ઉદાહરણ સાથે સમજીએ રુચિ-અરુચિ, રાગ-દુર્ભાવ એ આર્તધ્યાનનું કારણ છે. એટલે પ્રતિકૂળ દા.ત. બસમાં બેઠા ને બાજુની બેઠકમાં મુસાફર અણગમતો આવ્યો સંયોગો દૂર થતાં જે જે પણ અનુકુળતા મળે છે, તેમાં જે “હાશ'' એના શરીરમાંથી ગંધાતી વાસ આવી, બેઠક ફાટેલી નીકળી, કોઈક થાય છે, તે પણ અનુકૂળતાનો ગમો રૂચિ છે, એ ગમા, રુચિના વિચિત્ર સ્વભાવ ની વ્યક્તિ મળી, ત્યારે જે અણગમાના, અરુચિના વિચારો આર્તધ્યાનનું કારણ છે. પ્રતિકુળતા ન ગમી “તે જાય' એ ભાવ થાય છે તે આર્તધ્યાનને પેદા કરનારા છે.
વિચારણા જેમ આર્તધ્યાનનું મૂળ છે તેમ અનુકૂળતા ગમી ને “એ સંસાર જેની સાથે માંડયો, તે પાત્ર અનુકળ ન લાગ્યું અને થાય કાયમ રહે'' એ વિચારણા પણ આર્તધ્યાનનું મૂળ છે. કે, ‘ન જાણે આ પાત્ર મનેજ કાં ભટકાણું? મારો તો ભવ બગડી તમને થશે કે મનમાં આવી વિચારધારા તો ચાલ્યા જ કરતી ગયો,' પોતાના સ્વજનો, ભાઈ-બહેન, મા-બાપ, સાસરિયા, પિયરીયા હોય, તો આર્તધ્યાન કે રૌદ્રધ્યાનમાં ગરકાવ થયા ક્યારે કહેવાય? મોસાળીયા વગેરે પણ અનુકુળ ન લાગે, એમના પ્રત્યેનો અણગમોને જુઓ મનમાં વિચાર સતત ચાલ્યાજ કરતાં હોવા છતાં જ્યાં એનાથી બચવાની ઇચ્છા આવા બધાજ વિચારો આર્તધ્યાનનું કારણ સુધી તેમાં તન્મયતા કે સ્થિરતા ન આવે ત્યાં સુધી ધ્યાન આવતું નથી. છે. સાધુજીવન સ્વીકાર્યા પછી પણ આર્તધ્યાન થવાની પૂરી શક્યતા ધ્યાને આવ્યા પછી તો કોઈ બૂમો પાડીને બોલાવે કે જોરશોરથી ઢોલ છે. ગુરૂ અનુકૂળ ન લાગે, ગુરૂભાઈ કે ગુરૂબેન ન ગમ્યાં, તો થાય વાગે તો પણ ખબર પડતી નથી, એવી ચિત્તની સ્થિરતા હોય છે. કે “હવે આમની સાથે જ રહેવાનું?'' તેનાથી બચવાની – છૂટવાની સાધકનો ઉપયોગ જે વિષયમાં સ્થિર થઈ ગયો હોય, તે વિષયમાં તે ઇચ્છા થાય, અણગમતી કામળી આવી તો થાય કે “બારે મહિના ગરકાવ થઈને એવો ઊંડો ઊતરી જાય કે બહાર શું વીતે છે, તેની આજ ઓઠવાની? ભગવાન જાણે ક્યારે ફાટશે?' આવા બધા તેને કાંઈ ખબર જ ન પડે. યુદ્ધમાં રૌદ્ર ધ્યાનની તીવ્રતામાં શરીર પર વિચારો આર્તધ્યાનને ખેંચી લાવે છે.
તલવારના ઘા પડે તો પણ તેની ખબર ન પડે. એવી એકાગ્રતા ઠંડી ન જોઈતી હોય છતાં ઠંડી આવે, ગરમી ન જોઈતી હોય આવી જતી હોય છે. એવી એકાગ્ર સ્થિતિ ન હોય ત્યારે ચિત્તની છતાં ગરમી આવે, કોઈ અવાજ સાંભળવો ન ગમતો હોય છતાં વિચારોમાં – ભાવનામાં રહેલી અસ્થિર ચલાયમાન અવસ્થાને ચિંતાએજ સાંભળવાનો આવે, એવી જગ્યાએ રહેવાનું થાય જ્યાં બધું ભાવના કે અનુપ્રેક્ષા કહેવાય છે. જ્યારે ચિત્તની સ્થિર અવસ્થી ને અણગમતુંજ ઘેરી વળે, આવી ઢગલાબંધ બાબતો હોવાની. જે અનુકુળ “ધ્યાન” કહેવાય છે. અશુભ માં થયેલી ચિત્તની સ્થિરતા તે આર્તધ્યાન, નહોય તે વખતે તેના પ્રત્યે અણગમો, અરુચિ, અભાવ, દ્વેષ, આર્તધ્યાનમાં તીવ્રતા ને રૌદ્રધ્યાન. શુભમાં થયેલી ચિત્તની સ્થિરતા. દુર્ભાવ, ધૃણા, જુગુપ્સા થાય અને થાય કે “મારે આ ન જોઈએ. તે ધર્મધ્યાન, શુધ્ધમાં થયેલી ચિત્તની સ્થિરતા તે શુકલધ્યાન. સામાન્ય મારે આ સ્થિતિ હવે ક્યારે પણ ન જોઈએ,'' આવા વિચારો રીતે આપણા બધાની માન્યતા એવી હોય છે કે પ્રતિકૂળ વસ્તુ, આર્તધ્યાન ને પેદા કરે છે. પ્રતિકુળતા ગઈ ને અનુકુળતા આવી વ્યક્તિ કે સંયોગોને દૂર હટાવી દઈએ અથવા આપણે એનાથી દૂર એમાં પણ ગમો કે રૂચિ થઈ તો પણ આર્તધ્યાન ને ખેંચી લાવે છે. હટી જઈએ તો આર્તધ્યાનથી બચી જવાય. તમને થશે કે...
પણ વિપરીત સંજોગોથી બચવું એ આર્તધ્યાનથી બચવાનો માર્ગ અનુકુળતા ગમે તેમાં પણ આર્તધ્યાન? હા... ઠંડી પડે ને નથી, પણ એનો સ્વીકાર કરી સ્વસ્થ રહેવું તે આર્તધ્યાનથી બચવાનો બચવા માટે ઓઢવાની સામગ્રી જોઈએ તેવી ઈચ્છા થાય તેનાથી પણ માર્ગ છે. આર્તધ્યાનનું મૂળ વિપરીત સંયોગ નથી પણ મનની વિકૃતિ આર્તધ્યાન થઈ શકે છે ને ઓઢવાની સામગ્રી મળ્યા પછી “હાશ'' છે. આ નહિ સમજનાર પોતાના મનને ઘડવાનો પ્રયત્ન નથી કરતાં થાય તેનાથી પણ આર્તધ્યાન થઈ શકે છે. એમાં કોઈએ સામગ્રી લઈ વિપરીત સંયોગોથી છૂટવાનો પ્રયત્ન કરે છે. પરંતુ તેનાથી નથી જાય તો તે લેનાર ઉપર અણગમો થાય તો તેનાથી પણ આર્તધ્યાન છૂટાતું ત્યારે વિચારે છે કે, “આ બધાને કારણે મને આર્તધ્યાન થાય થઈ શકે એમાં કોઈ એ સામગ્રી લઈ જાય તો તે લેનાર ઉપર છે, આ બધું ક્યારે છુટશે?' પણ એને એ વાત નથી સમજાતી કે અણગમો થાય તો તેનાથી પણ આર્તધ્યાન થઈ શકે છે ને છે ને લેનાર આ વિપરીત સંયોગોથી છૂટવાની ઇચ્છા એજ આર્તધ્યાન છે. અણગમતી
૧૦૪ | ઓગસ્ટ - ૨૦૧૮
જૈન ધર્મમાં ચિત્રકળા વૈવિધ્ય વિશેષાંક પ્રબુદ્ધ જીવન
