________________
૩૭
नवम भाग सहेलिन के वगहि उग्त् वोतिक मोतीन हार गिरयो मोती। (१८)
(હિન્દી સાહિ. બૃહદ્ ઇતિહાસ પા.-૫૦૯) (મોતી) ભારતીય સાહિત્યમાં કાવ્ય વિશે કેટલાક મત પ્રચલિત છે. તેમાં કુતકનો વક્રોક્તિવાદ કાવ્ય મીમાંસામાં નવો અભિગમ છે. કાવ્યમાં વક્રોકિત પણ મહત્ત્વનું લક્ષણ ગણાય છે. કવિએ જે કંઈ કહેવાનું હોય છે તે પોતાની આગવી રીતે કહેવાનું છે તેમાં વક્રોકિતનો આશ્રય લેવામાં આવે છે. વક્રોકિત એટલે જે ઉક્તિ અસાધારણ છે, વિચિત્ર છે, અતિશયવાળી છે, રમણીય છે, વિદગ્ધતાની છટાવાળી છે, જે પ્રતિભાવંત કવિની પ્રવૃત્તિનું પરિણામ છે. કૃતિના ભાવનથી ભાવકને વૈચિત્ર્યનો અનુભવ થાય છે તે અર્થમાં તે અલૌકિક છે. કવિ પ્રસિધ્ધ માર્ગ ત્યજી દઈને અર્થ અન્યથા કહે છે. વક્રોકિત એ કવિ કૌશલ્યની છટા છે.
કુંતક જણાવે છે કે કાવ્ય દ્વારા લોકોત્તર ચમત્કારકારક વૈચિત્ર્યની ભાવકને અનુભૂતિ થાય છે. એ સાક્ષાત્ અનુભવની બાબત છે. તર્ક કે અનુમાનનો વિષય નથી. (નગીનદાસ પારેખ પ્રકા. ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી સેક્ટર- ૧૭ ગાંધીનગર
(સંદર્ભ - પા. ૬-૭) કુન્તકનો કાવ્ય વિચાર) હરિયાળી સ્વરૂપને સમજવા માટે વક્રોક્તિનો મત સુસંગત લાગે છે. વિચિત્ર અભિવ્યક્તિ દ્વારા રહસ્યમય અનુભૂતિ થાય છે.
अगरचंदजी नाहटाका हरियाली विषयक मत :
जैन कवियोंने हियाली संज्ञक ऐसी बहुत सी रचनाएँ की है जो बड़ी ही समस्या मूलक्त होती है। हियाली शब्द का सबसे प्राचीन उल्लेख प्राकृत भाषा के वजालग्ग ग्रन्थमें देखने को मिलता है। उसमें दी हुई हियालियों से परवर्ती प्राचीन राजस्थानी भाषाकी हियालिये कुछ भिन्न प्रकारकी है। इससे મે હિયાતી છે સ્વરૂપ વિકાસ શ્રી નાના મિત્ર નાતી હૈ (૨૦)
કૂટકાવ્ય રચના સંસ્કૃત અને હિન્દી સાહિત્યમાં પ્રાપ્ત થાય છે. તેને
