________________
ન્યાયદર્શન- સંશય, પ્રમેય વગેરે સોળ પદાર્થ જણાવે છે. તેમાં પ્રમેય જે દ્રવ્ય વસ્તુનો સ્વભાવ છે; તેને દ્રવ્યથી એકાંત ભિન્ન માને છે. માટે એ નૈગમનયાભાસ છે.
વૈશેષિકદર્શન- દ્રવ્ય, ગુણ, કર્મ, સામાન્ય, વિશેષ, સમવાય અને અભાવ એ સાત પદાર્થ જણાવે છે. તેમાં દ્રવ્ય અને ગુણ પરસ્પર એકાંત ભિન્ન પદાર્થ માને છે, માટે એ નૈગમનયાભાસ છે.
ન્યાયદર્શન અને વૈશેષિક દર્શન એ બન્ને વિશ્વમાં પૃથ્વીત્વ, ઘટત્વ, સત્તા સામાન્યનું સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ માને છે. તેમજ પરમાણુ એ પણ સ્વતંત્ર વિશેષ નામનો પદાર્થ છે. એ રીતે જણાવે છે.
આથી ન્યાયદર્શન અને વૈશેષિકદર્શન એ બન્ને નૈગમાભાસી છે એમ સમજવું. - (૨) સંગ્રહાભાસ
વિશેષમાત્રનો પરિહાર કરી, એકાંત સામાન્ય જે માનવું તે સંગ્રહાભાસ કહેવાય છે. અથવા પર્યાયનો નિષેધ કરી એકાંત દ્રવ્યને માનવું તે પણ "સંગ્રહાભાસ" કહેવાય છે. તે બે પ્રકારે છે. (૧) પરસંગ્રહાભાસ અને (૨) અપરસંગ્રહાભાસ...
(૧) પર સંગ્રહાભાસ- વિશેષ માત્રનો નિષેધ કરી, એકાંત સત્તા સામાન્યને સ્વીકારનાર અર્થાત્ સત્તાદ્વૈતને માનનાર આ પર સંગ્રહાભાસ છે.
તે કહે છે કે- "સત્તા" માત્ર જ તત્ત્વ છે. અર્થાત્ જગતમાં બીજું કાંઇ તત્ત્વ જ નથી. આવી માન્યતાવાળા સર્વે અદ્વૈતવાદી દર્શનો પર સંગ્રહાભાસ તરીકે જાણવા.
59
