________________
‘અસાધારળ’ વ્યભિચારનું લક્ષણ જણાવે છે. ઇત્યાદિ ગ્રંથથી. માધ્યવત્ત્વપ્રા નિશ્ચયીયવિશેષ્યતાશ્રય ને સપક્ષ કહેવાય છે. અને માધ્યામાનવત્ત્વપ્રા નિશ્ચયીયવિશેષ્યતાશ્રયને વિપક્ષ કહેવાય છે. ‘પક્ષાવૃત્તિ~વિશિષ્ટવિપક્ષાવૃત્તિત્વ'ને અસાધારણવ્યભિચાર કહેવાય છે. સપક્ષવિપક્ષના સ્વરૂપઘટક ‘નિશ્ચય’ પદની વિવક્ષાનું ફળ જણાવે છે – શબ્દોઽનિત્ય .. ઇત્યાદિ ગ્રંથથી – ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે. નવીનોના મતનું નિરૂપણ ‘असाधारणः साध्यासमानाधिकरणो हेतुः ' ઇત્યાદિ ગ્રંથથી કર્યું છે. (પૃ. ૫૪ જુઓ.)
-
વજ્ઞાન્વયીતિ । સર્વમમિધેય પ્રમેયત્વાવિત્યાવી... ઇત્યાદિ - આશય એ છે કે અત્યન્તાભાવના અપ્રતિયોગી સ્વરૂપ કેવલાન્વચિધર્માવચ્છિન્ન પક્ષ છે જેનો એવા હેતુને’ અનુપસંહારી કહેવાય છે. સર્વત્વાવચ્છિન્નસર્વપક્ષકપ્રમેયત્વહેતુ પ્રકૃત સ્થળે અનુપસંહારી છે. (અહીં પક્ષતા સાસંશય સ્વરૂપ છે. ‘સર્વમમિષેય પ્રમેયત્વાર્' ઇત્યાદિ સ્થળે જ્યારે સાધ્યનો નિશ્ચય અને સિષાધયિષા હોય છે, ત્યારે સાધ્વનિશ્ચયના કારણે સામાનાધિકરણ્યઘટિત વ્યાપ્તિગ્રહનો સંભવ હોવાથી પ્રમેયત્વ હેતુ અનુપસંહારીનું લક્ષ્ય નથી મનાતું. પરંતુ યથાશ્રુત લક્ષણથી ત્યાં અતિવ્યાપ્તિ આવશે. તેના નિવારણ માટે સાસંશય સ્વરૂપ પક્ષતાની વિવક્ષાથી અહીં અતિવ્યાપ્તિ નહીં આવે. કારણ કે ત્યાં તાદશપક્ષકત્વ હેતુમાં નથી.) પ્રકૃત સ્થળે બધા જ પક્ષ હોવાથી સામાનાધિકરણ્યગ્રહ માટે કોઈ પણ સ્થળ ન હોવાથી અનુમિતિ થતી નથી. આ પ્રમાણે પ્રાચીનો કહે છે. તે બરાબર નથી. કારણ કે પક્ષના એકદેશઘટાદિમાં સહચારગ્રહ થાય તો પણ પક્ષતાવચ્છેદકસર્વત્વાવચ્છેદેન સાધ્યનો સંદેહ થઈ શકતો હોવાથી અનુપસંહારીનું લક્ષણ ત્યાં ઘટી શકે છે. પરંતુ ત્યાં અનુપસંહારીનું વ્યાપ્તિજ્ઞાનાનુત્પાદપ્રયોજનકત્વ નથી. અથવા માની લઈએ કે
૭૪
-
सपक्ष.
