SearchBrowseAboutContactDonate
Page Preview
Page 94
Loading...
Download File
Download File
Page Text
________________ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः अनु०-ङीष्, स्वाङ्गात्, उपसर्जनात् इति चानुवर्तते। अन्वयः-उपसर्जनात् सहनविद्यमानपूर्वाच्च स्वाङ्गात् स्त्रियां ङीष् न । अर्थ:- उपसर्जनात् सहन विद्यमानपूर्वाच्च स्वाङ्गवाचिनः प्रातिपदिकात् स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो न भवति । उदा०- (सह) सह केशा यस्या: सा - सकेशा । ( नञ्) न विद्यमाना: केशा यस्या: सा अकेशा । ( विद्यमानम् ) विद्यमानाः केशा यस्या: सा- विद्यमानकेशा । एवम् सनासिका, अनासिका, विद्यमाननासिका, इत्यादिकम् । आर्यभाषाः अर्थ- (उपसर्जनात्) उपसर्जन संज्ञावाले (सहनविद्यमानपूर्वात् ) सह, नञ, विद्यमान शब्द पूर्ववाले (च) भी (स्वाङ्गात्) स्वाङ्गवाची प्रातिपदिक से (स्त्रियाम्) स्त्रीलिङ्ग में (ङीष्) ङीष् प्रत्यय (न) नहीं होता है। उदा०- (सह) सह केशा यस्याः सा सकेशा । वह स्त्री जो केशों सहित है। ( नञ्) न विद्यमाना: केशा यस्या: सा अकेशा । वह स्त्री जिसके केश नहीं हैं (गंजी ) । ( विद्यमानम् ) विद्यमानाः केशा यस्या: सा - विद्यमानकेशा । वह स्त्री जिसके केश विद्यमान हैं। सिद्धि - (१) सकेशा | सह+केश । स+केश । सकेश+टाप् । राकेशा+सु । सकेशा । यहां सह पूर्वक उपसर्जन, स्वाङ्गवाची 'केश' शब्द से स्त्रीलिङ्ग में इस सूत्र से 'ङीष्' प्रत्यय का प्रतिषेध है । अत: 'अजाद्यतष्टाप्' (४/१/४ ) से टाप्' प्रत्यय होता है। यहां 'तेन सहेति तुल्ययोगे (२ /२/२८ ) से बहुव्रीहिसमास और 'वोपसर्जनस्य' (६/३/८०) से 'सह' के स्थान में 'स' आदेश होता है। (२) अकेशा । नञ्+केश । अकेश+टाप् । अकेशा+सु । अकेशा, / यहां पूर्ववत् 'ङीष्' प्रत्यय का प्रतिषेध होने पर 'टाप्' प्रत्यय है। अविद्यमानाः केशा यस्याः सा अकेशा। यहां वा०- 'नञोऽस्त्यर्थानां बहुव्रीहिरुत्तरपदलोपश्च ( २/२/२४) से बहुव्रीहि और विद्यमान शब्द का लोप होता है । (३) विद्यमानकेशा । विद्यमान+केश। विद्यमानकेश+टाप् । विद्यमानकेशा+सु । विद्यमानकेशा । पूर्ववत् । ङीष् प्रतिषेधः (१६) नखमुखात् संज्ञायाम् । ५८ । ० - नखमुखात् ५ ।१ संज्ञायाम् ७ । १ । प०वि० Jain Education International For Private & Personal Use Only www.jainelibrary.org
SR No.003298
Book TitlePaniniya Ashtadhyayi Pravachanam Part 03
Original Sutra AuthorN/A
AuthorSudarshanacharya
PublisherBramharshi Swami Virjanand Arsh Dharmarth Nyas Zajjar
Publication Year1998
Total Pages624
LanguageHindi, Sanskrit
ClassificationBook_Devnagari
File Size22 MB
Copyright © Jain Education International. All rights reserved. | Privacy Policy