________________
गुणस्थान
"गुणसण्णा सा च मोह जोग भवा ।"
राग, द्वेषभाव व योगभाव यांच्या निमित्त वश जीवाच्या दर्शन-ज्ञानचरित्र गुणांची , श्रद्धा , रुची , प्रतीती , वृत्ती या स्वभावाचे जे प्रकार त्यांना गुणस्थान म्हणतात .
जीवांचे हे परिणाम असंख्यात लोकप्रमाण , असंख्यात प्रकारचे होतात . परंतु, त्यांना प्रामुख्याने १४ प्रकारच्या गुणस्थानांमध्ये अंतर्भूत केले आहे .
हा जीव अनादिकाळापासून आपल्या स्वभावास विसरून या परभावालाच आपला स्वभाव समजून अपराध दोषाने संसारात ८४ लाख योनींत सतत प्रवास करीत आहे. त्याला त्याचे काय फळ मिळते, याचा चित्रपट म्हणजे ही १४ गुणस्थाने होय. याचा अभ्यास गोम्मटसार जीवकांड या ग्रंथात सविस्तररूपाने आहे. आठव्या गाथेत सांगितले आहे. लक्षण:
जे हिंदु लाक्खिज्जते उदयादिसु संभवेहि भावेहि ।।
जीवा ते गुणसण्णा णिहिट्ठा सव्वदरसीहि ।। मोहनीय कर्माचा उदय-उपशम , क्षय, क्षयोपशम झाला असता जीवाचे जे भाव होतात ; त्या परिणामाची जी स्थाने असतात त्यांना गुणस्थान म्हणतात, गुणस्थानाचे प्रकार : ही १४ आहेत . त्यापैकी १ ते ४ ही सम्यग्दर्शन गुणाची मुख्यता ठेवून गुणस्थानांची नावे दिलेली आहेत. १) मिथ्यात्व , २) सासादन , ३) मिश्र , ४) अविरतसम्यक्त्व , ५) देशविरत , ६) प्रमत्तविरत, ७) अप्रमत्त , ८) अपूर्वकरण, ९) अनिवृत्तीकरण, १०) सूक्ष्म सांपराय, ११) उपशांत मोह , १२) क्षीणमोह, १३) सयोग केवली, १४) अयोग केवली. १) मिथ्यात्व : विपरीत मान्यता असते. मिथ्या श्रद्धा त्याला मिथ्यात्त्व म्हणतात . गोम्मटसारमध्ये १७व्या गाथेत म्हटले आहे :
जैन धर्माची ओळख / ६६
Jain Education International
For Private & Personal Use Only
www.jainelibrary.org
