Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- ----- - - - 0 DaoN0 gaMgArAma garga prAdhyApaka mahArAnI zrI jayA kAlija, bharatapura nItikAvya ke vikAsa meM hindI jaina muktaka kAvya kI bhUmikA - saMskRta, prAkRta va apabhraMza sAhitya kI taraha devIdAsa, jayapura ke vudhajana aura pArzvadAsa jaise hindI meM bhI nItikAvya kI samRddha paramparA rahI mahAkaviyoM ne 'banArasI vilAsa' ke anukaraNa para hai|'kaantaasmmittyopdeshyuje' kI dhAraNA ke anu- kramazaH 'dharmavilAsa', 'paramAnanda vilAsa', 'budhajana sAra nIti-siddhAntoM kI preraNAprada carcA sAhitya kA vilAsa', 'pArasa vilAsa' jaise vizAla kAvyagranthoM kA carama lakSya bhI hai| praNayana kiyaa| inameM aneka geya padoM ke atirikta uttara madhyakAla meM zAsaka kA lakSya svArtha- laghu racanAoM ke rUpa meM paryApta ageya muktaka bhI lipsAvaza prajA kA zoSaNa raha gayA tathA adhikAMza haiN| jinakA pradhAna viSaya nIti pratipAdana hai| samAja nItibhraSTa hokara surA-sundarI meM lipta jaina nItikAvya kI isI paramparA meM adhyAtma honA apanA Adarza mAnane lgaa| hindI ke adhi ___ mata ke anuyAyI kosala deza ke vinodIlAla, dAdarI kAMza kavi bhI arthalolupa hokara ghora zRMgArika deza ke dhAmapura nivAsI manoharadAsa tathA lakSmI tathA patanonmukhI prema prasaMgoM va jhUThe prazastigAna ko caMda ne kavitta-savaiyoM kI racanA kii| paM. rUpacaMda 6 / apanA kartavya mAnakara zabdoM kA indrajAla dikhAne kI 'dohA paramArthI' hemarAja ke 'dohA zataka' aura lge| taba aneka jaina kabiyoM ne samasAmayika masAmAyaka 'budhajana satasaI' ke dohe kA pramukha pratipAdya bhI vAtAvaraNa se prabhAvita na hokara brajabhASA aura nIti hI rahA / gujarAta aura rAjasthAna meM vihAra kA || usameM prayukta dohA, kavitta, savaiyA Adi chandoM meM karane vAle mahAn santa yogirAja jJAnasAra kI hI aisA kAvya prastuta kiyA, jo vyakti, samAja stavanaparaka aura bhaktiparaka racanAe~ rAjasthAnI meM 8 aura zAsana ko Adarza patha prazasta kara ske| hote hue bhI do nIti pradhAna racanAe~ sambodha __ zrImAla parivAra meM janme zvetAmbara jaina banA- aSTottarI aura prastAvika aSTottarI pazcima hindI rasIdAsa ne vibhinna mata-matAntaroM kA rasapAna kara kI racanAe~ haiN| sadyaprApta sonIjI kI naziyA~ eka nayA bhakti-rasAyana taiyAra kiyA. jisameM Atma- ajamera meM vidyamAna kSatrazeSa kavi dvArA viracita cintana aura sadAcAra kA puTa thaa| aba nirguNa 500 kavittoM kA grantha 'manamohana paMcazatI' nItisanta kaviyoM ke samAna jaina saMtoM kI bhakti aura kAvya kA anupama grantha hai| ukta sabhI granthoM meM upAsanA-paddhati meM sadAcAra ne pahale se jyAdA vidyamAna jaina nIti paramparA kA samanvita rUpa sthAna pA liyaa| yahI kAraNa hai ki banArasIdAsa bhAratIya saMskRti kI anupama dharohara hai| nIti ke paravartI dillI ke dyAnatarAya, bundelakhaMDa ke paramparA ke caturmukhI rUpa-AcAranIti, arthanIti paMcama khaNDa : jaina sAhitya aura itihAsa - sAdhvIratna kusumavatI abhinandana grantha For Private Personal use only 403 Jaih Education International
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAjika nIti evaM rAjanIti madhyakAlIna hindI jaina kAvya meM upalabdha haiM / AcAra nIti - pratyeka manuSya ke AcaraNa karane yogya naitika siddhAnta AcAra nIti ke antargata Ate haiM / ina nIti - siddhAntoM kI apekSA samAja aura zAsana kI tulanA meM vyakti ke nijI vyavahAra for adhika hotI hai / manuSya ke nijI AcaraNa ke lie upayogI mAnI gaI nItigata mAnyatAe~ do rUpoM meM prastuta kI gaI haiM- vidheyAtmaka aura niSedhAtmaka | hindI ke jaina muktaka kAvya meM upalabdha AcAragata mUlya isa prakAra hai vidheyAtmaka AcAra nIti ahiMsA-ahiMsA kA siddhAnta jainAcAra kA mUla hai| jainAcAra meM ahiMsA kI sImA kisI jIva kI hatyA na karane taka hI sImita nahIM / mahAkavi budhajana ne corI, cumalI, vyabhicAra, krodha, kapaTa, mada, lobha, asatya bhASaNa taka ko hiMsA kA aMga mAnakara unake tyAga kI preraNA dI hai| kisI bhI vyavahAra se anya prANI kA citta duHkhAnA ahiMsA kA uccatama Adarza hai / budhajana ke zabdoM meMye hiMsA ke bheda haiM, cora cugala vibhicAra krodha kapaTa mada lobha phuni, Arambha asata vicAra / 668 aparigraha : adhyAtmI banArasIdAsa citta kI sthiratA aura zAnti ke lAbha ke lie aparigraha vRtti ko grAhya batalAte haiM jahAM pavana mahiM saMcare, taha na jala kallola / saba parigraha tyAga teM, manasA hoya aDola |5| jJAna paccIsI kSamA- daza lakSaNa dharmoM meM pramukhatama, kSamAbhAva eka ajJAta kavi kI bArahakhar3I racanA 'kako ' meM saMgharSa ko dUra karane vAlA kahA gayA hai-- Sa SaTaka nikAri ke, bimA bhAva citta lyAva / bule kapATa abhyAsa ke, bire karma dukhadAya / 404 Jain Enternational indriya - nigraha -- sparza, darzana, zravaNa, svAda va ghanA pAMcoM karmoM ke vyavahAra se prANI kI pahacAna hotI hai, kintu nItikAroM ne isa indriyajanya karmoM kA sevana maryAdAnukUla aura sImita hI mAnA hai / adhikAMza jaina nItikAroM ne hAthI, pataMga, mRga, mIna aura ali kA udAharaNa dete hue ukta pA~coM karmoM ke atyadhika sevana kA niSedha kiyA hai / budhajana kahate haiM-- gaja pataMga mRga mIna ali, bhaye jAke pAMcI basi nahIM, tAkI adhya basi nAsa / kaisI Asa / / 16 / / paM0 rUpacanda ne dohA paramArthI meM inako duHkhadAyI aura tRSNA bar3hAne vAlA kahA hai / unakI dhAraNA hai ki asthi kA carvaNa karane vAle kuse ke samAna viSayoM ke sevana se viSayo manuSya kI atRpti banI rahatI hai, phira bhI ajJAnatA ke kAraNa vaha apanI hI hAni karatA rahatA hai viSayana sevata ho bhale, tisnA te na bujhAi / jyoM jala khArI pIva tai, bADhai tisa adhikAya |4| viSayana sevata dukha male, suSa viti hAre jA~na / asthi cavata nija rudhira te, jyoM sukha mAnata svAna |6| indriya-nigraha kA AdhAra hai mana para niyaMtraNa / manuSya indriya -lolupa tabhI rahatA hai, jaba usakA mana matavAle hAthI ke samAna aMkuza kI avahelanA kara detA hai / banArasIdAsa kA kathana hai--- kyoM aMkusa mAneM nahIM, mahA mata gajarAja 1 tyoM mana tisanA meM phire, giNe na kAja akAja // 101 - jJAna paccIsI kavi bhagavatIdAsa ne mana ke svatantra svabhAva kA citraNa 'mana battIsI' meM karate hue usa para viveka kA aMkuza lagAye rakhane kA saMketa diyA haimana sauM balI na dUsarI, deSyau yahi saMsAri / tIna loka maiM phirata hau, jAi na lAge bAra 15 mana dAsana ko dAsa hai, mama bhUSana ko bhUpa / mana saba bAlana joga hai, mana kI kathA anUpa paMcama khaNDa : jaina sAhitya aura itihAsa sAdhvIratna kusumavatI abhinandana grantha www.jainellba
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ PROOOOOOOOOOS2:0092e satsaMga-madhyakAla meM adhyAtma-upAsanA ke zatru ko dIjie vaira rahai nahIM, prArambhakartA sAmpradAyika varma bheda se dUra mahAn bhATa ko dIjie kIrati gaavai| santa banArasIdAsa ne satsaMga ke sAmarthya ko prati- sAdha ko dIjie mokha ke kArana, pAdita karate hue kahA hai ki jisa prakAra malayA hAtha diyo na akAratha jAvai / 45 / cala kI sumandhita pacana nIma ke vRkSa ko candana ke jaina paramparA meM dAna ke cAra prakArasamAna sugandhita banA detI hai, usI prakAra sAdhu auSadhidAna, annadAna, abhayadAna aura jJAna-IN kA sAtha kurjana ko bhI samjana banA detA hai- dAna mahatvapUrNa mAne gae haiN| battIsaDhAlA ke raca-sADU niMbAdika caMdana karai malayAcala kI baas| yitA Tekacanda ne cAroM dAnoM kA pratiphala isa durjana te sajjana bhayo, rahata sAdhu ke pAsa / 20 prakAra kahA hai -jJAna paccIsI jo de bhojana dAna, so manavAMchita pAvai / manoharadAsa ne 'pArasa' ke saMsarga se 'kaMcana' meM auSadi de so dAna, tAhi na roga satAvai / parivartita hone vAle lohe aura 'rasAyana' kA saha- sUtra taNAM de dAna, jJAna su adhiko pAvai / / yoga pA susvAdu banane vAle 'katthA' kA bhI udA- abhaidAna phala jIva, siddha hoi so amara kahAvai // 32 // haraNa dekara satsaMga kA mAhAtmya puSTa kiyA hai- hemarAja godIkA ke mata se sampatti dAna dene caMdana saMga kIye ani kAThi se zobhA aura vRddhi ko prApta karatI haiju caMdana gaMdha samAna juho hai| saMpati kharacata Darata saTha, mata saMpati ghaTi jAya / 10 'pArasa' soM parase jima loha, iha saMpati zuma dAna dI, vilasata bar3hata savAi / 66|| ju kaMcana suddha sarUpa ju sohai| yogirAja jJAnasAra jI ne apanA-parAyA tathA pAya rasAyana hota kathIra pAtra-apAtra kA vicAra kiye binA bar3I udAratA||Ka jU rUpa sarUpa manohara jo hai| se dAna dene kA nirdeza diyA haityo nara kovida saMga kIyai anukaMpA dAMne diyata, kahA pAtra parakhaMta / saTha paMDita hoya sabai mana mohai| sama visamI nirakhai nahIM, jaladhara dhara barasaMta / 15|| dAna-dAna aparigraha kA prakaTa rUpa hai / ataH -prastAvita aSTottarI dAna kI mahimA sabhI jaina muktakakAroM ne thor3I vacana-sRSTi ke anya prANiyoM kI apekSA bahuta avazya kahI hai| mahAkavi dyAnatarAya kI manuSya ko vANI kI suvidhA paramAtmA kI eka 52 chanda kI racanA dAna bAvanI ke anusAra nirdhana, adbhuta kRpA hai| mahAkavi banArasIdAsa aura sevaka, bhATa, sAdhu ko diyA gayA dAna hI lAbha- jJAnasAra donoM ne hI karkaza vacana tyAgakara mRDa ) kArI nahIM hotA, apitu zatru ko diyA gayA dAna vacana kahanA priyatA aura TUTe diloM ko jor3ane kA || vairabhAva ko samApta kara dene kA mahatvapUrNa kAma sAdhana batalAyA haikaratA hai jo kahai sahaja karakaza vacana, so jaga apriyatA lahai || dIna ko dIjiye hoya dayA mana, -vaca. ratna kavisa-4 mIta ko dIjiye prIti bar3hAvai / / mana phATe kU mRdu vacana, kahyo karana upcaar| sevaka ko dIjie kAma karai bahu, TUka TUka kara jur3ana kU, TAMkA deta sunAra / 44 / | ____ sAhaba dIjie Adara paavai| - saMbodha aSTottarI paMcama khaNDa : jaina sAhitya aura itihAsa - sAdhvIratna kusumavatI abhinandana grantha 6000 ucation Internatione Ny Pivate & Personal Use Only www.jainedvery.org
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ Tekacanda ke vicAra se binA samajhakara bolane guna hIye karai ju dhAya, oguna nahi citalAya / madhura baina bole, sumAriMga ko leta jUM | 22 samatAvAna vyakti krodhI vyakti ko bhI zAnta kara detA hai se apayaza kA bhAgI bananA hotA haivacana boliye samajha ke dravya kSettara joi / bina samajhe bolati hai, apajasa leha soi |27| mahAkavi budhajana ne jihvA para niyaMtraNa rakhakara adhika khAne ke atirikta adhika bolane kI manAhI bhI kI hai rasanA rAkhi marajAdi tU, bhojana vacana pramAna / ati bhogati ati bolateM, nihaca ho hai hAMna // 217 avasarocita vyavahAra -- manuSya eka sAmAjika evaM buddhisampanna prANI hai / ataH usameM avasarAnukUla vyavahAra kI caturAI jaina nItikAroM ne bhI Avazyaka mAnI hai / prakRti ke sabhI kArya yathAvasara sampanna hote haiM isalie kavi 'gada' manuSya ko avasara na cUkane kA upadeza dete haiM- avasari ghanahara gur3a, phUla paNi avasari phUlai / avasari bAlita bala gahara, nisANa gahIlai / avasari barase meha, gIta paNi avasara gAvai / avasara cUkai mUr3ha takai, pAche pichatAve / avasari siMgAra kAMmaNi karai, avasara bhrAta parakhiye / kavi 'gada' kahai suNa rAya ho, so avasara kabahu na cUkiye / budhajana bolane aura mauna rahane ke lie bhI avasara kA dhyAna rakhanA apekSita samajhate haiM-osara lakhi ke boliye, jathA jogatA baina / sAvana bhAdoM barasa taiM, sabahI pAvai caina / 116 | bola uThe ausara binA, tAkA rahai na mAna / jaise kAtika barasa teM nindai sakala jahAMna | 117 | samatA - nindA athavA stuti, dveSa aura rAga ko bar3hAtI hai, ataH nItikAroM ne samatA bhAva dhAraNa karane para bala diyA hai samatA bhAva se vyakti kI vANI sahaja hI madhura ho jAtI hainiMdA na kareM kAhU, auguna pariguna jAi / saMvara mana kari kaiM, samatA rasa dhAri jU |21| 406 ati zItala mRdu vacana teM, krodhAnala bujha jAya / jyU~ uphaNateM dUdha kU, pAnI deta samAya // 16 // - jJAnasAra kRta prastAvita aSTottarI / mahAkavi dyAnatarAya samatAvAn se yaha apekSA rakhate haiM ki vaha zatru kA bhI sammAna karethAvara jaMgama mitra ripu, dekhe Apa samAna / rAga virodha kareM nahIM, soI samatAvAna / - tattvasAra bhASA, chaMda 38 nija zatru jo ghara mA~hi Avai, mAna tAko kIjie / ati U~ca Asana madhura vAnI, bolikai jasa lIjie / -dAna bAvanI chaMda 27 dayA-- kavivara vinodIlAla ne apanI racanA 'navakAra maMtra mahimA' meM sabhI upAsanA paddhatiyoM meM zreSTha va uttama sAdhanA kahakara 'dayA' ko sarvAdhika mahatva diyA haidvArikA ke nhAye kahA, aMga ke dagAye kahA, saMkha ke bajAye kahA rAma pAitu hai / jaTA ke bar3hAye kahA, bhasama ke car3hAye kahA, dhUnI ke lagAye kahA siva dhyAyatu hai / kAna ke pharAye kahA, goraSa ke dhyAye kahA, sIMga ke sunAye kahA siddha lyAitu hai / dayA dharma jAne ApA pahicAne binu, kahai 'vinodI' kahU~ moSa pAitu hai / 33 / maryAdA -rakSaNa - apane karttavya athavA lakSya kI pUrti meM juTe rahane va usameM sarvasva homa dene kA saMketa sabhI nItikAroM ne diyA hai| satasaIkAra budhajana kA kahanA hai lAja kAja kharace darava, lAja kAja saMgrAma | lAja gaye sarabasa gayau, lAja puruSa kI mAMga / 11 / zIla - 'kako' nAma kI bArahakhar3I racanA meM paMcama khaNDa : jaina sAhitya aura itihAsa sAdhvIratna kusumavatI abhinandana grantha RAGA
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ zIla ko tapa aura 'vairAgya' ke samakakSa mahatva diyA paradhana corI ara vezyA ko tyAga karI prnaarii| _'sUrati' isa bhava meM sukha pAve, parabhava sukha adhisa sA sIla sarIso tapa nahIM sIla bar3o vairAga / kArI // 26 // sIla sarapana bAvar3e, sIlA sItala Aga / vinodIlAla ne sapta vyasanoM meM rata vyakti ko kSatrazeSa zIla ko vighnavinAzaka, duHkhahartA naraka meM jAne kA bhaya dikhAyA haitathA pUrva karmabaMdhoM ko vighaTita karane vAlA mAnate hiMsA ke karaiyA, mukha jhUTha ke bulaiyA, haiN| zIla hI yaza aura sukha kA dAtA hai| anya paradhana ke haraiyA, karuNA na jAkai hIye haiN| 4 guNoM kA samUha to zIla ke pAlana hone para svataH hI hRdaya meM basa jAtA hai sahata ke khavaIyA, madapAna ke karaiyA, kanda mUla ke SavaiyA, aru kaThora ati hIye haiN| sIla te sakala guna Apa hiya vAsa kareM, sIla teM sujasa tihu jaga praghaTata hai| sIla ke gamaiyA, jhUThI sAkhi ke karaiyA, sIla te vighana ogha roga soga dUra hoya, __mahA naraka ke javaiyA jina aura pApa kIe haiN| sIla teM prabala dosa duSa vighaTata hai| nItikAra lakSmIcanda ne sAtoM vyasanoM ko * sIla teM suhAga bhAga dina dina udai hoya, tyAgane kI zikSA upadezAtmaka zailI meM zrAvaka ko pUraba karama baMdha dinani ghaTata hai| isa prakAra dI haisIla teM suhita suci dIsata na AMni jaga, jUvA mati Selo jAni, mAMsa ati SoTo mAMni, sIla saba suSa mUla veda yoM raTata hai| mada saba taji ara vezyAM taji nara tU niSedhAtmaka AcAra nIti AkheTa na kIjyo mukti corI na karo / manuSya ko jina manovRttiyoM aura durguNoM se bhUla para banitA taji hita nija nArI karijU / - dUra rahane ko kahA jAtA hai, unheM niSedhAtmaka mUlya kahA jA sakatA hai| jaina muktakoM meM ye mUlya isa aihi sAta visana jAMni, tyAgi bhava ura aaNni| prakAra haiM kahai jinavAnI meM poTe cita dhari jU / / 24 // ||5 sapta vyasana-adhikAMza jaina nItikAroM ne rIti- sAmantoM kI vilAsapriyatA ko bar3hAne vAle 12 kAla ke pramukha durguNa dya takrIr3A, madyapAna, mAMsa- arthalolupa darabArI kaviyoM ko parakIyA-prema ke bhakSaNa, para-nArIgamana, zikAra, steya aura vezyA- amaryAdita AkarSaka citra khIMcane meM koI saMkoca gamana Adi durguNoM kI kaI sthAnoM para tIvra nahIM rahA thA, unakA AcaraNa bhAratIya AcAra-700 1 bhartsanA kI hai| bArahakhar3I ke racayitA jaina kavi vicAra ke bar3A pratikUla thaa| jaina kaviyoM ko | * sUrati saptavyasana ke tyAga ko hI sukha pAne kA isase bar3I khIjha rahI / ataH unhoMne ugra svaroM meM | AdhAra batalAte haiM parakIyA-prema kI bhartsanA kI / lakSmIcanda paranArI babA visana kuvisana hai, visana sAta tU tyaagi| ko viSa kI jhAla aura agnidAha kI saMjJA dekara basi kari pA~coM iMdrIni kauM subha kArija kauM lAgi usakI bhayAnakatA isa prakAra prakaTa karate haiMzubha kAraja ko lAga kari visana sAta ye bhaarii| paranArI parataSi jAni ati viSa kI jhaalaa| jUvAM Amisa, surApAna, madhu SeTaka nAma bisaarii| paranArI parataSi mAna, tuva agani visAlA / | paMcama khaNDa : jaina sAhitya aura itihAsa 407 - sAdhvIratna kusumavatI abhinandana grantha Jam Education International or Private & Personal Use Only w.jacobrary.org
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ CB paranArI parataSi, sIla guna bhAMje china meM / devIdAsa ne kAmAgni ko zIlarUpI vRkSa ko paranArI parataSi, jAni SoTI ati mana meN| bhasma karane vAlI batalAkara va kAmAndha vyakti ko eha jAni bhavi para nAri ko, nIca, mahAdUHkha kA bhogI, apane lakSya meM sarvathA tajo sIla guna dhAri ke| asaphala hone vAlA vyakti pratipAdita kara usakI 'laSamI' kahata rAvana gaye, kaTu zabdoM meM bhartsanA kI hainaraka bhUmi nihAri kai| kAma aMdha so puriSa, sasya kari sake na kAraja / kAma aMgha so puriSa, tAsu pariNAma na aarj| kaSAya-jana AcAra paramparA meM kAma, krodha, kAma aMdha saha kriyA mile. ika raMca na koii| | moha aura mAna cAra kaSAya mAne gaye haiM, jinakA . kAma aMdha se adhama nahIM, jaga meM jana soii| ( tyAga zrAvaka ko Avazyaka mAnA hai| nItikArI gati nIca mahA dUSa bhogavata, ne kaSAya kA vivecana isa prakAra kiyA hai| so saba kAma kalaMka phala / ___dyAnatarAya ne vRddhAvasthA kI durdazA kA citraNa so kAmAnala kari kai dahata, SH karate hue lobha dvArA niyantrita rahane kI bhartsanA parama sIla taruvara sabala / / preraNAprada svaroM meM kI hai krodha hone kI sthiti meM vyakti ko nIti-anIti ki bhUkha gaI ghaTi, kUkha gaI laTi, sUkha gaI kaTi khATa paryo hai / ., kA jJAna to rahatA hI nahIM, vaha Atma-pIr3ita bhI ( baina calAcala naina TalAvala hotA hai| budhajana kA mata haicaina nahIM pala vyAdhi bharayo hai| nIti anIti lakhai nahIM, lakhai na Apa bigAra / aMga upAMga thake saravaMga prasaMga kie para jArai Apana jarai, krodha agani kI jhAra / 672 / ___jana nAka saryo hai| kAma, krodha, lobha yA moha ke atirikta cauthe / 'dyAnata' moha maritra vicitra, gaI saba sobha kaSAya abhimAna kI nindA usakI nirarthakatA ke na lobha haTyo hai / 36 sarka se pratipAdita kI hai| saMsAra meM sahaja gati se -dharmarahasya bAvanI hone vAle nirmANa evaM vimAza ke kAryoM meM vyakti ghaddhAvasthA meM bhI kAma-vAsanA kI nirantaratA svayaM ko kartA mAna letA hai| yaha eka bhrama mAtra hai| bane rahane kI sthiti budhajana ko pIDita karatI / hemarAja godIkA kA kathana haihai / tabhI ve kAmAsakta manuSya ko pratAraNA dete hota sahaja utpAta jaga, bimasata sahaja subhAi / hue kahate haiM mUr3ha ahaMmati dhAri ke, janami janami bharamAi / 3 / / to jobana meM bhAmini ke saMga, tRSNA-kisI vastu ko hara sthiti meM prApta nisadina bhoga rcaavai| karane kI sAmAnya icchA lobha aura tIvratama icchA aMdhA hai dhandhe dina sodai, tRSNA kahI jA sakatI hai| anya prANiyoM kI bUr3A nADi hlaavai| apekSA prakRti kI adhikatama suvidhAe~ prApta karane ke jama pakara taba jora na ghAle, bAda bhI manuSya kisI aprApya vastu ke lie ciMtita saina btaavai| rahasA hai tathA usako prApta karane kI amaryAdita maMda kaSAya hUvai to bhAI, meSTA karatA hai| eka ajJAta kali ne apane 32 dohoM . bhuvana trika pada pAvai / / meM se eka dohe meM thAmA yA tRSNA kI sthiti ko -SaDa pATha parAdhInatA-sUlaka kahA hai paMcama khaNDa : jaina sAhitya aura itihAsa 50 sAdhvIratna kusumavatI abhinandana grantha esto) Ear Private & Personal Use Only
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ BEE ....ME je AsA ke dAsa te puruSa jagata dAsa ke dAsa / bAhyAcAra-Asakti-adhyAtmacintana meM AsA dAsI tAsa kI, jagata dAsa hai tAsa // paryApta-svatantratA hone ke kAraNa bhArata meM mahAkavi pArzvadAsa ne hitopadeza pATha meM manuSya upAsanA paddhatiyA~ vibhinna rUpoM meM bar3hatI kI bar3hatI huI tRSNA ko usake lakSya meM bAdhaka mAnA rahI haiN| svArtha kI prabalatA ke kAraNa ina upAsanA-paddhatiyoM kA lakSya upAsya ke prati niSThA viSaya kaSAya cAya tRSNAvati hovai| ko anadekhA kara pradarzana aura rUDhAcAra kI ora hita kArija kI bAta kabUM nahiM jovai / / mur3atA gayA hai| isake virodha meM nirgaNa santoM ne dhana upArjana karU videsAM jAvU / to apane udgAra prakaTa kiye hI, jaina nItikAra bhI vA rAjA mahArAjA . rijhavAyU~ / isakI upekSA nahIM kara sake / mithyAtva se chuTakArA byAha karU tiya kaM, gahaNAM / pAye binA zAstra paThana, kAyAkaSTa, yogAsana Adi lANi bAMTi jAti meM, nAma karavAyU~ / bAhyAcAra ke prati jaina kavi vinodIlAla ne kabIra geha cunAvU aura sapUta kahalAvU / jaise tevara hI dikhalAe haiMviSaya kaSAya bar3hAya, bar3A ho jAvU / granthana ke par3he kahA, parvata ke car3he kahA yUM tRSnA vasi minaSa janma kari puuro| koTi lakSi bar3he kahA raMkapana meM / hita kArija karaNe meM rahyo adhUro // 20 // saMyama ke Acare kahA, mauna vrata dhare kahA, dyAnatarAya ne apanI 'dharma rahasya bAvanI' meM tapasyA ke kare kahA, kahA phirai vana meM / 3 tRSNA ko hRdayapIr3aka kahA hai| tRSNAhIna vyakti dAhana ke daye kahA, chaMda karaita kahA, beparavAha hokara atyanta sukha pAtA hai jogAsana bhaye kahA, baiThe sAdhajana meM / cAha kI dAha jalai jiya mUrakha, jo loM mamatA na chUTa, mithyA Dora ha na TUTe, beparavAha mahAsuSakArI // 2 // brahma jJAna binA lIna lobha kI lagana meM / cintA-aprApya jAnakara bhI kisI vastu ko muktakakAra hemarAja ne zAstrapaThana, tIrthasnAna prApta karane ke lie mAnasika pIDA pAnA cintA tathA virakti bhAva ko sadAcAra ke abhAva meM kA bhAva hai| cintA ko citA ke samAna batalAkara nirarthaka mAnA haidyAnatarAya ne purAnI paramparA kA hI nirvAha par3hata grantha ati tapa tapati, aba lauM sunI na moSa / kiyA hai| darasana jJAna caritta soM, pAvata siva niradoSa // 27 / / 5 ciMtA citA dUha viSa, biMdI adhika sadIva / koTi barasa lauM dhoiye, aDhasaThi tIrathanIra / ciMtA cetani ko dahai, citA dahai nirajIva // 18 // sadA apAvana hI rahai, madirA kuMbha sarIra // 30 // bhAgyavaza jo prApta ho jAya, vaha yatheSTa hai| nikasyo maMdira chor3i ke, kari kuTamba ko tyAga / Cil isa paramparAgata saMskAra ke kAraNa dyAnatarAya kuTI mAMhi bhogata viSa, para triya syoM anurAga // 28 // | cintA kI sthiti meM koI tarka saMgati bhI nahIM banArasIdAsa ke guru paM0 rUpacanda apanI racanA dekhate 'dohA paramArthI' meM tatva cintana ke binA bAhyAcAra / reni dinA cintA, citA mAMhi jala mati jIva / kA koI mUlya nahIM mAnate- . jo dIyA so pAyA hai, aura na deya sadaiva // 44 // grantha par3he aru tapa tapo, sahI parIsaha saahu| / -subodha paMcAzikA kevala tatva pichAni binu nahIM kahU~ nirabAhu ||64 // paMcama khaNDa : jaina sAhitya aura itihAsa 406 6 00 sAdhvIratna kusumavatI abhinandana grantha 63568 For Private & Personal use only. RACOOOR CO0989000GR99990009900 AGYOXX --
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ zoka-pazcAttApa athavA 'zoka' kI sthiti khAta na kharacata, vilasayata, dAna diyana ko bAta / GND bhI jaina nItikAroM ne acchI nahIM maanii| dUrajaya lobha acita gati, sacita dhana mara jAta 183 // lakSmIcanda kahate haiM ki zoka karane se vyakti kA sAmAjika nIti-nizcita bhUbhAga para nizcita sukha naSTa ho jAtA hai / 'zoka' yA 'pazcAttApa' sAmAjika maryAdAoM ke sAtha jIvana vyatIta karane karane se bigar3e kAma meM koI sudhAra bhI nahIM ho vAle vyakti samAja kA nirmANa karate haiN| bhAratIya sakatA nItikAroM ne guru, nArI, tathA sAmAjika vyavahAra soca kaba na koja, mana paratIta lojyau, Adi viSayoM para nItiparaka uktiyoM abhivyakta kI mAra terI soca kIye, kaha kArija na sarihai, hai| soca kIye duSa bhAsa, suSa saba hI jana nAsai __ guru-nirguNa evaM saguNa bhakti kAvya kI taraha // 25 // jaina nItikAroM ne guru kA sarvAdhika mahatva mAnA daSkarma-daSkarma ke udaya mAtra se dhArmika aura hai| guru hI manuSya ko samAja meM : sadAcAra kI bAteM kataI nahIM suhAtI, isI bhaya se jIne yogya banAtA hai| paramparAgata nItikAroM kI duSkarma se bacate rahane kI sIkha kavivara banArasIdAsa taraha banArasIdAsa ke guru paNDita rUpacanda guru kA ne apanI 'jJAna paccIsI' meM dI hai mahatva isa prakAra prakaTa karate haiMjyoM jvara ke jora se, bhojana kI ruci jaay| guru bina bheda na pAiye, ko para ko nija vastu / taiseM kukarama ke udaya, dharma vacana na suhAya / / 2 / / guru bina bhava sAgara viSai, parata gahai ko hastu / 17 / duSkarma kA eka choTA aMza bhI samasta acchAiyoM guru mAtA ara gura pitA aru baMdhava guru mitta / ko usI prakAra khatma kara detA hai jisa prakAra mIThe hita upadeza kavala jyoM vigasAvai jina citta 66 dUdha ko chAcha kI eka bUMda khaTTA banA detI durjana-sajjana-samAja meM bhale-bure donoM hI prakAra ke vyakti pAye jAte haiN| tulasIdAsa Adi TaTA Tapako chAchi ko, maTakI dudha meM ddaar| sabhI pramukha kaviyoM ne pravRttiyoM ke AdhAra para mIThA so SATo karai, yahai karma vicAri / 11 |kko. durjana aura sajjana donoM vargoM kI vizeSatAe~ aMkita ___ kI haiN| jaina nItikAroM ne durjana ko sarpa aura 3 __ajJAta kavi kI racanA 'ka ko' meM kisI kAma sajjana ko kalpavRkSa ke rUpa meM prastuta kara kramazaH kI sampannatA ke lie dUsare kI bATa johanA yA __ unakI kuTilatA aura udArAzayatA kI ora iMgita usake AdhIna rahanA duHkhadAyI kahA hai kiyA hai / lakSmIcanda aura ajJAta kavi ke do chanda hAhA hU vyohAra hai ke paravaza dukhadAya / isa prakAra haiM kyoM na Apa basi hUjiye, hoya parama sukhadAya / 36 / durajana sarapa samAna biI chala tAkata Dole / NIE kRpaNatA-kavivara vinodI lAla ne apanI durajana sarapa samAna, sati vacana kabahu na bole| samvAdAtmaka racanA kRpaNa paccIsI meM pati-patnI ke dUrajana sarapa samAna, dUdha kima pAvo bhaaii| saMvAda ke mAdhyama se kRpaNa pati ke svabhAva para durajana sarapa samAna, aMti viSa prAna hraaii| phabtiyA~ kasI haiM ? saMta jJAnasAra to dhana kA sadu- durajana sama nahIM jAna tuva tIna loka meM dRssttjn| payoga na karane vAle kRpaNa ko 'mRta' ke samAna aiha jAMni bhavi tuma dhIjamati, tiraskRta mAnate haiM liSamI kahaita bhavi lehu suna / 10 // paMcama khaNDa : jaina sAhitya aura itihAsa OAD 0 sAdhvIratna kusumavatI abhinandana grantha ,xx. Yor Hivate & Personal Use Only
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ sajjana paritucha na kareM, mAnai gira guna bhAya / sajjana puruSa saba, kalapa braSa sama thAya / sAmAjika vyavahAra - pArasparika melajola se rahane va eka-dUsare kA sammAna karane se hI acche samAja kA nirmANa hotA hai / nItikAra budhajana ne pArasparika vyavahAra meM uttama ziSTAcAra kI apekSA kI hai Avata uThi Adara karai, bole mIThe baina / jAte hilamila baiThanA jiya pAve ati caina | 145 | bhalA burA lakhiye nahIM Aye apane dvAra / madhura bola jasa lIjie, nAtara ajasa taiyAra / 146 / samAja meM vyavahAra karate samaya adhika saralatA kI apekSA thor3I caturAI kA bhAva rakhanA cAhieadhika saralatA sukhada nahIM, dekho vipina nihAra / sIdhe viravA kaTi gaye, bAMke khare hajAra / / 165 / / - budhajana satasaI nArI- kAma kI prabalatA ke virodha ke kAraNa madhyakAlIna kAla meM nArI ke prati kaTUktiyA~ adhika kaha dI gaI haiM, jisase nArI kI garimA hAni huI hai / 'rAjamatI' aura 'candanabAlA' ke Adarza caritra prastuta karane vAle jaina kAvya meM kaTUktiyA~ apekSAkRta kama haiN| nArI kA eka sukhada citra jaina kavi sAdhurAma ne isa prakAra prastuta kiyA hai nArI binA ghara meM nara bhUta so, nArI saba ghara kI rakhavArI / nAri caSAvata hai SaT bhojana, nAri dikhAvata hai sukha bhArI / nArI siva ramaNI suSa kAraNa, putra upAvana kUM paravArI / aura kahAya kahA lUM kahU~ taba, sA bar3I mana raMjanahArI / Arthika nIti- bhUkha, rojagAra, nirdhanatA, dhana ke upayoga sambandhI uktiyA~ Arthika nIti kA aMga haiM / paMcama khaNDa : jaina sAhitya aura itihAsa bhUkha - adhyAtmasAdhanA, sadAcAra, kulamaryAdA kA pAlana bhUkha kI sthiti meM nahIM ho sakatA, ataH acche samAja ke nirmANa kI bhAvanA rakhane vAle rASTra-nirmAtAoM ko sabako 'roTI' kI vyavasthA karanI cAhie / 'manamohana paMca zatI' ke racanAkAra chatrazeSa kA kathana hai tana launi rUpa hare, thUla tana kRza kareM, mana utsAha harai, bala chIna karatA / chimA ko marorai gahI, dir3ha marajAda tore, aja sahena bheda kareM lAja haratA / dharama pravRtti japa tapa dhyAna nAsa kareM, dhIraja viveka harai karati athiratA / kahA kulakAni kahA rAja pAve guru, Ana kSudhA basa hoya jIva bahudoSa karatA / rojagAra - berojagArI kA kaSTa Aja hI nahIM, madhyakAla se hI vyakti anubhava karatA rahA hai / rojagAra se hI vyakti ko samAja aura parivAra meM pratiSThA milatI hai / rojagAra binA yAra, yAra soM na kareM bAta, rojagAra bina nAri nAhara jyoM dhUri hai / rojagAra binA saba guna to bilAya jAya, eka rojagAra saba, oguna ko cUra hai / rojagAra binA kachU bAta bani Avai nahIM, binA dAma ATho jAma, baiThA dhAma jhUra hai / rojagAra binA nAMhi rojagAra pAMhi, aso rojagAra yeka dharma kIye pUra haiM ||17|| nirdhanatA kA eka bhayAvaha citra manoharadAsa ne bhI prastuta kiyA hai-- nahIM pAvai / bhUSa burI saMsAra, bhUSa sabahI guna movai / bhUSa burI saMsAra, bhUSa sabako muSa jovai / bhUSa burI saMsAra, bhUSa Adara bhUSa burI saMsAra, bhUSa kula bhUSa gaMvAvai lAja, bhUSa na mana rahasi manohara hama kaheM, bhUSa burI saMsAra meM // 11 // sAdhvIratna kusumavatI abhinandana grantha kAna ghaTAvai / rASai kArameM / 411 QKKAVKAZ
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavi banArasIdAsa ne ku-kalAoM ke abhyAsa bhUpati visanI pAhunA, jAcaka jar3a jmraaj|| kI nindA karate hue daridratA ko pratiSThA kA ghAtaka ye paraduHkha jovai nahIM, kIyai cAhai kAja / / 263 // batalAyA hai rAjA se paricaya thor3A-bahuta avazya lAbhadAyaka kUkalA abhyAsa nAsahi supatha, hotA haidArida sau Adara Talai / mahArAja mahAvRkSa kI, sukhadA zItala chaay| nirdhana ho jAne para logoM ke samparka tor3a dene sevata phala lAbha na to, chAyA to raha jAya // 12 // kI nirdayatA para jJAnasAra ne vyaMgya kiyA hai prajA ko rAjA ke AdezoM va nIti kA anudhana ghara nirdhana hota hI, ko Adara na diyaMta / saraNa karanA caahie| jyoM sUkhe sara kI pathika, paMkhI tIra tajata / / nRpa cAle tAhI calana, prajA cale vA cAla / jA patha jA gajarAja taha, jAtajU gaja bAla / 'aparigraha' dAna ke rUpa meM dhana kI sImitatA // 138 // aura sadupayoga tathA 'lobha' va kRpaNatA kI nindA __ rAjA aura prajA ke madhura sambandha banAye rakhane ke rUpa meM dhana kI samucita upayogitA kI uktiyA~ | meM mantrI ko bar3I bhUmikA rahatI haiArthika nIti ke antargata bhI samAhita kI jA sakatI hai| nRpa hita jo pirajA ahita, pirajA hita nRpa rosa / dou sama sAdhana karai, so amAtya niradoSa // 210 // rAjanIti-zAsaka evaM zAsita kI pravRttiyA~, acche mantriyoM ke abhAva meM rAjA apane AdarzoM zAsana ke aMga aura unake kartavya tathA zAsana-vyavasthA se sambandhI uktiyA~ rAjanIti ke antargata AtI haiN| se cyuta ho jAtA haiadhikAMza jaina nItikAroM ke maktakoM meM rAjanIti nadI tIra ko rUkharA, kari binu aMkuza nAra / nahIM hai| dIvAna ke rUpa meM jayapara rAjya meM kAma rAjA maMtrI te rahita, bigarata lagai na bAra // 124 // karane vAle kavi budhajana ne rAjanIti ke sambandha meM uparyukta vivecana se spaSTa hai ki hindI jaina apane vicAra prakaTa kiye haiN| muktaka kAvya meM vaiyaktika vyavahAra, samAja, rAjya ___ budhajana ke anusAra zAsaka athavA rAjA DhIle 5 evaM artha se sambandhita vibhinna pahaluoM kA gambhIratA-C citta kA nahIM honA cAhie, nahIM to dRr3hatApUrvaka pUrvaka vivecana kiyA gayA hai| bhAratIya nIti apane Adeza nahIM manavA sakegA sAhitya ke vikAsa meM zipilAcAra ke yuga meM likhI 1122 gaI ina racanAoM kA sAmayika yogadAna to hai hI, | 1 - ganikA naSTa saMtoSa teM, bhUpa naSTa citta ddhiil| ukta racanAe~ bhAratIya cintana kI saMvAhaka hone para // 177 / / ke kAraNa Aja bhI mUlyavAn haiN| rAjA apane kArya kI pUrti ke lie kisI kI bhAratIya cintana aura kAvya ke vikAsa meM MOL pIr3A ko sahRdayatApUrvaka nahIM vicAratA inakA ullekha atIva Avazyaka hai / paMcama khaNDa : jaina sAhitya aura itihAsa - (CONTRASTRO ton International (@2600 sAdhvIratna kusumavatI abhinandana grantha mata. Jain E Sr Novate & Personal Use Only 7 www.jainelibrateo